ശുക്രതാൽ

കഴിഞ്ഞ ബ്ലോഗിൻ്റെ ബാക്കി ആണ് ഈ എഴുതുന്നത്. ഹസ്തിനപുരം കണ്ട് അമരോഹയിൽ പോയി മടങ്ങി വരുമ്പോൾ ശുക്രതാലിലെ ആശ്രമങ്ങളെ പറ്റി കേട്ടിട്ടുള്ളത്കൊണ്ട് അവിടെയും കൂടെ കാണാം എന്ന് ഞങ്ങൾ തീരുമാനിച്ചു. ഇന്ത്യയിൽ സന്ന്യാസിമാരുടെ ആശ്രമങ്ങൾ കൂടുതൽ ഉള്ളത് ഹരിദ്വാറിൻ്റെ സമീപ ഭാഗങ്ങളിൽ ആണ്. ഹരിദ്വാർ, ഋഷികേശ്, ദക്ഷയാഗം നടന്ന കൻഖൽ, പിന്നെ ഹരിദ്വറിൻ്റെ അടുത്തുള്ള മുസഫർനഗർ ജില്ലയിൽ ഉള്ള ശുക്രതാൽ. ഇന്ത്യയിൽ ഏകദേശം 10000 ആശ്രമങ്ങൾ ഉണ്ട്. മഠങ്ങൾ, അഖാടകൾ, ധരംശാലകൾ ഉൾപ്പടെ ആണ് അത്. അതിനെ പറ്റി താഴെ വിശദമായി എഴുതിയിട്ടുണ്ട്.

അർജ്ജുനൻ്റെ മകൻ അഭിനന്യുവിൻ്റെ മകൻ പരീക്ഷിത്ത് തക്ഷകൻ്റെ കടി ഏറ്റ് മരിക്കുന്നതും ആയുള്ള കഥ നടന്നത് ഇവിടെ ആണ്. ശുകദേവ മഹർഷി മഹാഭാഗവതം ഏഴ് ദിവസങ്ങൾ കൊണ്ട് പരിക്ഷതിന് പറഞ്ഞ് കൊടുക്കുകയും അദ്ദേഹം വിഷമമില്ലാതെ വിധിയെ നേരിടുകയും ചെയ്തതിൻ്റെ ശേഷം ആണ് മഹാഭാഗവത സ്‌പ്താഹം തുടങ്ങിയത്. ശുക മഹർഷിയുടെ ആശ്രമവും, അദ്ദേഹം മഹാഭാഗവത പാരായണം ചെയ്തത് ഏത് വടവൃക്ഷത്തിൻ്റെ കീഴിൽ ഇരുന്നാണോ ചെയ്തത് ആ വൃക്ഷവും ഉണ്ട് അവിടെ. വൃക്ഷത്തിന്റെ വലിപ്പവും ഘടനയും കാരണം പല നിലകളായി കയറി ദർശനം ചെയ്യാൻ സാധിക്കും. ഞങ്ങൽ അഞ്ചാം നിലയിൽ ആണ് ദർശനം നടത്തിയത്.

വൃക്ഷത്തിൻ്റെ ഒരു ശാഖയിൽ ഒരു ഗണപതി രൂപം ഉണ്ടായിരിക്കുന്നതും കണ്ടു. വൃക്ഷത്തിൻ്റെ അഞ്ചാം നിലയിൽ തന്നെ പത്ത് ആളുകൾ വട്ടത്തിൽ നിന്നാൽ ഉള്ള അത്രം വണ്ണം ഉണ്ടായിരുന്നത് വെള്ള മുണ്ട് ഉടുത്ത് അണയിച്ചാണ് നിർത്തിയിരിക്കുന്നത്. 

കഥ ഇങ്ങനെ ആണ്. ഒരു ദിവസം പരീക്ഷിത്ത്  വേട്ടയാടിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ ദാഹവും ക്ഷീണവും കാരണം ഒരു ആശ്രമത്തിൽ എത്തി. അവിടെ ധ്യാനത്തിലിറിക്കുന്ന ഋഷി രാജാവിനെ ശ്രദ്ധിച്ചില്ല. കോപം പിടിച്ച രാജാവ് ഒരു മരിച്ച പാമ്പിനെ മഹർഷിയുടെ കഴുത്തിൽ വച്ചു. ഇത് കണ്ട മഹർഷിയുടെ മകൻ ശപിച്ചു,

ഏഴ് ദിവസത്തിനകം തക്ഷക സർപ്പം നിന്നെ കടിക്കും.

ആ ശാപം ഏറ്റ ശേഷം, രാജാവ് പരീക്ഷിത് ആത്മവിചാരത്തിനായി ഗംഗാതീരത്ത് ഉപവാസം ആരംഭിച്ചു.

അപ്പോൾ ശുകദേവ മഹർഷി എത്തി, അദ്ദേഹം 7 ദിവസത്തിൽ ഭാഗവതം വിശദമായി പറഞ്ഞു.

ഇതാണ് “ഭാഗവത സപ്താഹം” എന്ന പാരായണപരമ്പരയുടെ തുടക്കം.

ഇവിടെ ഇരുന്ന് ഭാഗവതം കേൾക്കുക  മോക്ഷത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നതെന്ന് വിശ്വാസം. അതുകൊണ്ടാണ് ഇന്നും ശുക്രതാലിൽ സപ്താഹ പാരായണങ്ങൾ ഗംഗാനദി തീരത്ത് സന്യാസിമാരുടെ ആശ്രമങ്ങളിൽ സജീവമായി നടക്കുന്നത്.

ഭാരതീയ പുരാണങ്ങളിൽ അത്യന്തം ഗൗരവത്തോടെ പറയപ്പെടുന്ന ഒരു കഥയാണ് പരീക്ഷിത് രാജാവിന്റെ അവസാന ഏഴ് ദിവസങ്ങൾ. ഇത് ഒരു രാജാവിന്റെ മരണം മാത്രമല്ല… മരണത്തെ നേരിടുന്ന ഒരു മനുഷ്യന്റെ ആത്മീയ യാത്രയാണ്.

ആശ്രമങ്ങൾ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഉള്ളത് ഹരിദ്വാർ–ഋഷികേശ് ബെൽറ്റിൽ ആണ്. ഹരിദ്വാർ 300+ ഋഷികേശ് 150–200, കൻഖൽ 30–50 ശുക്രതാൽ 10–25 ആകെ 500 മുതൽ 600 വരെ ആശ്രമങ്ങൾ ഈ ബെൽറ്റിൽ ഉണ്ട്. പിന്നെ വാരണാസി 100 ആശ്രമങ്ങൾ വൃന്ദാവൻ 200, നാസിക്കും ഉജ്ജയിനും കൂടെ 100, ഹിമാലയ മേഖല ആയ ബദരീനാഥ്, കേദാർനാഥ്, ഗംഗോത്രി ഭാഗത്ത് അനേകം ചെറിയ ആശ്രമങ്ങൾ തിരുവണ്ണാമലൈ, മൈസൂർ, കോയമ്പത്തൂർ, പുരി, പിന്നെ ദക്ഷിണ ഭാരതത്തിലെ കുറെ വലിയ മഠങ്ങൾ, ഹിമാലയം, വാരണാസി ഭാഗത്തെ കുറെ അഖാടകൾ എല്ലാം കൂടെ ഇന്ത്യയിൽ ഏകദേശം 10000 ആശ്രമങ്ങൾ ഉണ്ട്. പിന്നെ സാധാരണ സന്ന്യസികൾക്ക് പോലും കയറി ചെല്ലാൻ സാധിക്കാത്ത കുറെ ആശ്രമങ്ങൾ ഹിമലയത്തിലും ലഡാക്കിലും ഉണ്ട്. ഉദാഹരണത്തിന് ബദരിനാരായനിൽ ഉള്ള 1800 വർഷമായി ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന മഹാവതാർ ബാബാജിയുടെ ആശ്രമം പോലുള്ളവയിൽ ചെല്ലണമെങ്കിൽ അതുപോലെ കഠിന തപസ്സ് ചെയ്യേണ്ടി വരും. ഇവ ഹിഡൻ അല്ലെങ്കിൽ കഠിന തപസ്യ ആധാരമായ ആശ്രമങ്ങൾ ആണ്. ലഡാക്കിൽ കൂടുതലും ബൗദ്ധ സന്യാസിമാരുടെ ആശ്രമങ്ങൾ ആണ്.

ആശ്രമങ്ങൾ പല സമ്പ്രദായങ്ങളായി ആയി ആണ് ഉള്ളത്. ദശനാമി സന്ന്യാസം, അദ്വൈത വേദാന്ത

സന്ന്യാസം, വൈഷ്ണവ സമ്പ്രദായം, ശൈവ സമ്പ്രദായം, സിദ്ധ/തമിഴ് സിദ്ധ സമ്പ്രദായം, ചില mission-based organizations, ISKCON പോലുള്ള global movement.

ദശനാമി സന്ന്യാസി (Adi Shankaracharya tradition). സ്ഥാപകൻ: ആദി ശങ്കരാചാര്യർ. പ്രധാന കേന്ദ്രങ്ങൾ: ഹരിദ്വാർ, ഋഷികേശ്, വാരണാസി, ഉജ്ജയിനി. പിന്നെ ആദി ശങ്കരാചാര്യരുടെ 4 പ്രധാന മഠങ്ങൾ: യജുർവേദം ബേസ്ഡ് ആയി ശൃംഗേരി ശാരദാ പീഠം (ദക്ഷിണം) അഹം ബ്രഹ്മാസ്മി ആണ് അവരുടെ മഹവാക്യം. സാമവേദം ബേസ്ഡ് ആയി ദ്വാരക ശാരദാ പീഠം (പശ്ചിമം) തത്വമസി ആണ് മഹാവാക്യം. അഥർവവേദം ബേസ്ഡ് ആയ ജ്യോതിര്‍മഠം (ഉത്തര) അയമാത്മ ബ്രഹ്മ ആണ് മഹാവാക്യം. ഋഗ്വേദം ബേസ്ഡ് ആയ ഗോവർധന മഠം (കിഴക്ക്) പ്രജ്ഞാനം ബ്രഹ്മ ആണ് വേദ വാക്യം.

अहं ब्रह्मास्मि → ഞാൻ തന്നെയാണ് ബ്രഹ്മം

तत्त्वमसि → നീ തന്നെയാണ് അത് (പരമ സത്യം)

अयमात्मा ब्रह्म → ഈ ആത്മാവാണ് ബ്രഹ്മം

प्रज्ञानं ब्रह्म → ബോധമാണ് ബ്രഹ്മം.

പിന്നെ ഉള്ളത് അഖാഡ സിസ്റ്റം (Naga sadhus ഉൾപ്പെടെ ഉള്ളവ) ഗോറഖ്പൂർ

ഹരിദ്വാർ ഹിമാലയ ഗുഹകളിൽ ഉള്ള ഗോരക്ഷനാഥ് നാഥ് സമ്പ്രദായം (Nath Yogis). ഉത്തർപ്രദേശ് മുഖ്യമന്ത്രി ആദിത്യനാഥ് നാഥ് സമ്പ്രദായം പിന്തുടരുന്ന ഗോരഖ്‌നാഥ് മഠത്തിന്റെ മഹന്ത് (head priest) ആണ്. ലോകമെമ്പാടും ഉള്ള 5000 അമ്പലങ്ങളുടെ നാഥനും കൂടെ ആണ്.

നാഥ് സമ്പ്രദായത്തിലെ മൽസ്യേന്ദ്ര നാഥ് മുതലായ 9 നാഥന്മാർ (നവനാഥർ), അവരുടെ ശക്തികൾ വളരെ interesting sabjuct ആണ്.

കൃഷ്ണ ഭക്തി, കീർത്തനം, ജപം എന്നിവ പിന്തുടരുന്ന വൈഷ്ണവ സമ്പ്രദായം (Bhakti tradition) ആണ് അടുത്തത്. രാമാനുജാചാര്യർ

മധ്വാചാര്യർ

ചൈതന്യ മഹാപ്രഭു (iscon) എന്നിവർ  ആണ് പ്രധാന ആചാര്യർ. പ്രധാന കേന്ദ്രങ്ങൾ വൃന്ദാവനം, മധുര, പുരി ഒക്കെ ആണ്.

അടുത്തത് തിരുവണ്ണാമലൈ

പലനി കേന്ദ്രങ്ങൾ ആയി ഉള്ള അഗസ്ത്യർ, ഭോഗർ എന്നിവരുടെ യോഗ, ഔഷധ ശാസ്ത്രം, കായകല്പം, ആന്തരിക പരിവർത്തനം ബേസ്ഡ് ആയ സിദ്ധ / തമിഴ് സിദ്ധ സമ്പ്രദായം.

പിന്നെ ഞാൻ ആരാകുന്നു എന്ന സെൽഫ് എൻക്വയറി നടത്തുന്ന

ജ്ഞാന മാർഗം ബേസ്ഡ് ആയ രമണ മഹർഷിയുടെ തിരുവണ്ണാമലൈയിലെ ആശ്രമം.

ഋഷികേശ്, കൊൽക്കത്ത, മുംബൈ ബേസ്ഡ് ആയി ചില ടെക്‌നിക്ക്കളും, ക്രിയ യോഗയും, ഹഠ യോഗയും പല വിധ ധ്യാനങ്ങളും, ഹോമങ്ങളും, കീർത്തനങ്ങളും ഒക്കെ വഴി ആത്മജ്ഞാനം ഉണ്ടാക്കുന്നവ. കുണ്ഡലിനി അവാകേണിങ്, പല വിധ ഹീലിംഗ് ഒക്കെ നടത്തുന്ന Modern Yoga & Mission Ashrams.

പിന്നെ ഉള്ളത് കുറച്ച് സ്വയം പ്രഖ്യാപിത ദൈവങ്ങളുടെ/അവതാരങ്ങളുടെ ബിസിനെസ്സ് കേന്ദ്രങ്ങൾ നടത്തുന്ന വലിയ ആശ്രമങ്ങൾ.

ഇത്രയും പറഞ്ഞ സ്ഥിതിക്ക് ഭാരതത്തിലെ മുഖ്യ 13 അഖാഡകളെ കുറിച്ചും പറയണമല്ലോ. സന്ന്യാസിമാരുടെ സംഘടിത ഓർഡർ (monastic order) ആണ്. ഇന്ത്യയിലെ സന്ന്യാസി പരമ്പരയെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഇത് വളരെ പ്രധാനമാണ്. ഇന്ത്യയിലെ എല്ലാ പ്രധാന അഖാഡകളും ചേര്‍ന്ന് പ്രവർത്തിക്കുന്നത് അഖിൽ ഭാരതീയ അഖാഡ പരിഷത്ത് ആണ്. ഇത് ഏകദേശം 13 പ്രധാന അഖാഡകളെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്നു. സനാതന ധർമ്മത്തിൽ ഇവർക്ക് വലിയ ആത്മീയ സ്വാധീനം ഉണ്ട്. പല രഹസ്യ ശക്തികളും ഉള്ള ഇവർ അസാധാരണ മാനവർ തന്നെ ആണ്.

ഏറ്റവും ശക്തവും പഴയതുമായ 13 അഖാഡകൾ -

ജൂന അഖാഡ

നിരഞ്ജനി അഖാഡ

മഹാനിർവാണി അഖാഡ

ആനന്ദ അഖാഡ

അതൽ അഖാഡ

അവാഹൻ അഖാഡ

അഗ്നി അഖാഡ

ഇവയിൽ നാഗ സന്ന്യാസികൾ (Naga Sadhus) ഉൾപ്പെടുന്നു. ഈ പറഞ്ഞവ എല്ലാം ശൈവ അഖാഡകൾ ആണ്.

രാമ/കൃഷ്ണ ഭക്തി സമ്പ്രദായം പിന്തുടരുന്ന വൈഷ്ണവ അഖാഡകൾ -

നിർമോഹി അഖാഡ

ദിഗംബർ അഖാഡ

നിർവാണി അഖാഡ

സിഖ്, ഹിന്ദു സമ്പ്രദായ മിശ്രണം പിന്തുടരുന്ന ഉദാസീൻ / സിഖ് ബന്ധമുള്ള അഖാഡകൾ -

ബഡ ഉദാസീൻ അഖാഡ

നയ ഉദാസീൻ അഖാഡ

നിർമൽ അഖാഡ

ഇവർ എല്ലാവരും ഒത്ത് ചേരുന്നത് ഹരിദ്വാർ, പ്രയാഗരാജ്

ഉജ്ജയിൻ, നാസിക് കുംഭമേളകളിൽ ആണ്.

हस्तिनापुर

आज मेरठ में हूँ। यह एक ऐसी पवित्र भूमि है जहाँ रामायण और महाभारत— दोनों की कथाएँ एक साथ जीवंत होती हैं।

रावण की पत्नी मंदोदरी के पिता मायासुर द्वारा शासित मायाराष्ट्र भी यहीं माना जाता है। साथ ही, कौरव और पांडव जहाँ पले-बढ़े, और द्रौपदी चीर हरण की घटना जिस हस्तिनापुर के राजमहल में हुई — वह भी आज के मेरठ क्षेत्र से जुड़ा हुआ है।

अहल्या द्रौपदी कुंती तारा मंदोदरी तथा।

पंचकन्या स्मरेन्नित्यं महापातक नाशनम्॥

पंचकन्याओं के रूप में प्रसिद्ध —

अहल्या (बोध/awakening),

द्रौपदी (समर्पण/surrender),

कुंती (धैर्य/patience),

तारा (विवेक/wisdom),

और मंदोदरी (धर्म/righteousness) — इन पाँचों में से मंदोदरी का संबंध मेरठ से माना जाता है।

कहते हैं कि सबसे शक्तिशाली और ज्ञानी पति पाने की कामना से मंदोदरी ने यहाँ बिलेश्वर महादेव मंदिर में तपस्या और पूजा की थी।

दिल्ली से लगभग 80 किमी दूर स्थित मेरठ के आसपास महाभारत से जुड़े अनेक ऐतिहासिक और पौराणिक स्थल हैं — जैसे इंद्रप्रस्थ (आज का दिल्ली), कुरुक्षेत्र जहाँ महायुद्ध हुआ, और बरनावा/बागपत (प्राचीन वर्णावत) जहाँ पांडवों को जलाके मारने केलिए कौरवों ने लक्षगृह बनाया गया था।

लगभग 5000 वर्ष पुराने हस्तिनापुर के स्पष्ट अवशेष आज भले ही दिखाई नहीं देते, लेकिन वहाँ एक विशाल वटवृक्ष आज भी मौजूद है। मान्यता है कि जब पांडवों ने जुए में द्रौपदी को हार दिया और उसका चीरहरण किया जा रहा था, तब श्री कृष्ण ने इसी स्थान से उसकी लाज बचाने के लिए उसे अनंत वस्त्र प्रदान किए थे।

उस वटवृक्ष के पास एक आश्रम भी है। जब मैं और डॉक्टर खिवालिया साहब वहाँ पहुँचे, तो तीन संन्यासी वहाँ उपस्थित थे। हम कुछ समय उनके साथ बैठे, बातचीत की, चाय पी, और उस वृक्ष की तस्वीरें लेकर आगे बढ़ गए।

वटवृक्ष से लगभग 150 मीटर की दूरी पर वह स्थान है जहाँ कौरव और पांडवों के बीच जुए का खेल हुआ था — राजदरबार। लगभग 2–3 किलोमीटर लंबा ऊँचा क्षेत्र ही हस्तिनापुर के प्राचीन राजमहल का हिस्सा माना जाता है।

यात्रा के दौरान रास्ते में मिलने वाले कुत्तों को भोजन कराने की आदत के कारण हम एक दुकान पर बिस्कुट लेने रुके। वहाँ दुकानदारों ने बंदरों के लिए भुने चने और मिठाई लेने की सलाह दी, तो हमने वह भी एक-एक किलो खरीद लिया और आगे बढ़े।

हालाँकि महल आज स्पष्ट रूप से दिखाई नहीं देता, लेकिन पूरे क्षेत्र को जम्बूद्वीप के नाम से जाना जाता है, जहाँ बहुत सारे सुंदर जैन मंदिरे बने हुए हैं।

इसके बाद हमने राजपरिवार की रानियों द्वारा पूजित शिव और काली मंदिरों के दर्शन किए। वहाँ पूजा-अर्चना कर, रास्ते में बंदरों और कुत्तों को भोजन कराते हुए आगे बढ़ते रहे।

करीब 2 किलोमीटर आगे जाकर हमने भीष्म पितामह के स्नान और ध्यान से जुड़ा गंगा नदी का तट भी देखा। वहाँ से हम अमरोहा की ओर लौट गए।

वापसी के दौरान हमने शुक्रताल का भी दर्शन किया, जहाँ मान्यता है कि परीक्षित (अभिमन्यु के पुत्र) ने श्राप मिलने के बाद अपने जीवन के अंतिम सात दिन तपस्या में बिताए थे। उस अद्भुत अनुभव को अगले ब्लॉग में साझा करूँगा।

ഹസ്‌തിനപുരം

ഇന്ന് മീററ്റിൽ. രാമായണവും മഹാഭാരതവും ചേർന്ന് നിൽക്കുന്ന ഒരു ഭൂമിയാണ് ഇത്.

രാവണൻ്റെ ഭാര്യ മന്ധോദരിയുടെ അച്ഛൻ മായാസുരൻ എന്ന ആർകിടെക്ട് ഭരിച്ചിരുന്ന മായാരാഷ്ട്രവും, കൗരവരും പാണ്ഡവരും ജിവിച്ച് വളർന്ന, കുരുക്ഷേത്ര യുദ്ധത്തിനു കാരണമായ ദ്രൗപദിയുടെ വസ്ത്രാക്ഷേപം നടന്ന ഹസ്തിനപുരം കൊട്ടാരം ഉണ്ടായിരുന്നത് ഇപ്പോഴത്തെ മീററ്റിൽ ആയിരുന്നു. 

अहल्या द्रौपदी कुंती तारा मंदोदरी तथा।

पंचकन्या स्मरेन्नित्यं महापातक नाशनम्॥

പഞ്ചകന്യകൾ ആയി അറിയപെടുന്ന അഹല്യ (ബോധോദയം/awakening) ദ്രൗപതി(സമർപ്പണം/Surrender) കുന്തി (സഹനം/Patience) താര (വിവേകം/Wisdom) മണ്ഡോദരി (ധർമ്മം/Righteousness) എന്നിവരിലെ മണ്ഡോദരിയുടെ നടാണ് മീററ്റ്.

ഏറ്റവും ശക്തനും ജ്ഞാനിയുമായ വ്യക്തിയെ വിവാഹം കഴിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച് മണ്ഡോദരി പൂജ ചെയ്ത ബിൽവേശ്വർ ക്ഷേത്രവും ഉണ്ട് ഇവിടെ.

ഡൽഹിയിൽ നിന്ന് 80 km അകലത്തിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന മീററ്റിന് ചുറ്റും മഹാഭാരതവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സ്ഥലങ്ങൾ ആണ്. പാണ്ഡവരുടെ കൊട്ടാരം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥ എന്ന ഡൽഹി, കൗരവരും പാണ്ഡവരും യുദ്ധം ചെയ്ത കുരുക്ഷേത്രം, കൗരവർ പാണ്ഡവരെ ചുട്ട് കൊല്ലാൻ ഉണ്ടാക്കി കൊടുത്ത ലാക്ഷാഗൃഹ കൊട്ടാരം സ്ഥിതി ചെയ്തിരുന്ന വർണവ്രത (ഇപ്പോഴത്തെ ബാഗ്പത്/ബർണാവ ഡൽഹിയിൽ നിന്ന് 40km) എന്ന സ്ഥലവും ഒക്കെ. 

അയ്യായിരം വർഷങ്ങൾക്ക് മുൻപുള്ള ഹസ്തിനാപുരത്തിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ ഇന്ന് വ്യക്തമായി കാണാൻ കഴിയുന്നില്ലെങ്കിലും, ദ്രൗപദിയുടെ വസ്ത്രാക്ഷേപം നടന്ന സമയത്ത് ശ്രീ കൃഷ്ണൻ ദ്രൗപദിക്ക് നാണം മറക്കാൻ തുണി കൊടുത്തത് ഈ മരത്തിൽ ഇരുന്നോണ്ട് ആണ് എന്ന് പറയുന്ന ഒരു വടവൃക്ഷം ഉണ്ട് അവിടെ. വടവൃക്ഷത്തിന് അടുത്ത് ഒരു ആശ്രമം ഉണ്ട്, ഞാനും കൂട്ടുകാരൻ ഡോക്ടറും ചെല്ലുമ്പോൾ 3 സന്ന്യാസിമാർ ഉണ്ടായിരുന്നു. കുറച്ച് നേരം അവരുടെ കൂടെ ഇരുന്ന് പരിചയപ്പെട്ട് ചായയും കുടിച്ച് ആ മരത്തിൻ്റെ ഫോട്ടോകളും എടുത്ത് പുറപെട്ടു.

വടവൃക്ഷത്തിൽ നിന്ന് 150 മീറ്റർ എതിർ ഭാഗത്ത് ആയിരുന്നു ചൂത് കളി നടന്ന രാജ്ദർബാർ ഉണ്ടായിരുന്ന സ്ഥലം. ഏകദേശം 2-3 കിലോമീറ്റർ നീളത്തിൽ ഉയർന്ന ഒരു പ്രദേശം – അതാണ് കൊട്ടാരഭാഗം. യാത്രയ്ക്കിടെ വഴിയിൽ കാണുന്ന പട്ടികൾക്ക് ഭക്ഷണം നൽകുന്ന ശീലം ഉള്ളതിനാൽ, ബിസ്ക്കറ്റ് വാങ്ങാൻ ഒരു കടയിൽ കയറിയപ്പോൾ, അവിടെവെച്ച് കടക്കാർ കുരങ്ങുകൾക്ക് കൊടുക്കാൻ വറുത്ത കടലയും മധുരവും ഓരോ കിലോ വാങ്ങാൻ നിർബന്ധിച്ചു. അതും വാങ്ങി മുന്നോട്ട് പോയി.

കൊട്ടാരം കണ്ടില്ലെങ്കിലും ജമ്പുദ്വീപ് എന്നറിയപ്പെടുന്ന ആ ഭാഗം മുഴുവനും മനോഹരമായ ജൈന മത ക്ഷേത്രങ്ങൾ ഉണ്ട്.

തുടർന്ന്, രാജകുടുംബത്തിലെ റാണിമാർ പൂജയ്ക്കായി എത്തിയിരുന്ന ശിവനും കാളിയുടെയും ക്ഷേത്രങ്ങൾ സന്ദർശിച്ചു. അവിടെ ദർശനം നടത്തി, വഴിയിലുണ്ടായിരുന്ന കുരങ്ങുകൾക്കും പട്ടികൾക്കും ഭക്ഷണം നൽകി മുന്നോട്ട് നീങ്ങി. ഏകദേശം 2 കിലോമീറ്റർ യാത്ര കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, Bhishma പിതാമഹൻ സ്നാനത്തിനും ധ്യാനത്തിനുമായി പോയിരുന്ന ഗംഗാനദി തീരവും കണ്ടു. അവിടെ നിന്ന് അമരോഹയിലേക്ക് തിരിച്ചു.

മടങ്ങി വരുന്ന വഴി, അർജ്ജുനൻ്റെ പേരക്കുട്ടി പരിക്ഷിത്തിന് ശാപം ലഭിച്ച ശേഷം അവസാന ഏഴ് ദിവസങ്ങൾ തപസ്സ് ചെയ്തതായി പറയുന്ന ശുക്രതാൾ എന്ന സ്ഥലവും കണ്ടു. അതിന്റെ അനുഭവങ്ങൾ അടുത്ത ബ്ലോഗിൽ പങ്കുവെക്കാം.

कलश लेकर चिता के चारों ओर तीन बार खूमने का कारण

क्या आपने कभी कंधे पर पानी से भरा मिट्टी का कलश लेकर चिता के चारों ओर तीन बार घूमने की परंपरा का कारण जाना है? यह मृत शरीर के संस्कार से जुड़ा एक महत्वपूर्ण अनुष्ठान है।

कलश = शरीर

जल = जीवन

परिक्रमा = जीवन चक्र

कलश तोड़ना = अंतिम विदाई

पीछे की ओर तर्पण = पूर्वजों का स्मरण

हर बार जब परिक्रमा की जाती है, तो कर्म कराने वाले आचार्य मिट्टी के कलश के नीचे चाकू से एक छेद करते हैं। उस छेद के माध्यम से जल पीछे की ओर बहता हुआ गिरता है।

इस प्रकार जब तीन बार परिक्रमा पूरी होती है, तो कलश में बने तीन छेदों से जल पीछे की ओर बह चुका होता है। अंत में उस कलश को पीछे की ओर फेंक दिया जाता है, जिससे वह जमीन पर गिरकर टूट जाता है। यदि नहीं टूटे, तो पीछे से कर्म करने वाला व्यक्ति उसे तोड़ देता है।

यह अनुष्ठान हिंदुओं के अंतिम संस्कार में सामान्यतः देखा जाता है।

इसी प्रकार जब किसी को आशीर्वाद दिया जाता है, तो हथेली को सिर पर रखकर आशीर्वाद दिया जाता है।

लेकिन पितृ कर्म करते समय, विशेषकर बलि और तर्पण के समय, हाथ को उल्टा करके (पीछे की ओर) करके किया जाता है।

देव कार्य आगे की ओर और पितृ तर्पण पीछे की ओर किया जाता है।

तो केवल पितरों को ही पीछे स्थान क्यों दिया गया है?

इसका आधार क्या है?

कुण्डलिनी में अग्नि स्वरूप में स्थित आत्मा, छह मुख्य मर्म स्थानों के माध्यम से अपनी चेतना को आगे की ओर प्रसारित करती है।

इन छह स्थानों को रीढ़ की हड्डी के निचले भाग से ऊपर की ओर इस प्रकार नाम दिया गया है:

मूलाधार चक्र

स्वाधिष्ठान चक्र

मणिपुर चक्र

अनाहत चक्र

विशुद्धि चक्र

आज्ञा चक्र

इन छह चक्रों को षडाधार चक्र कहा जाता है। योग का या प्राणिक हीलिंग अध्ययन करने वालों को इन षडाधार चक्रों का ज्ञान होता है।

इन छह चक्रों के अतिरिक्त, सिर के शीर्ष पर सहस्रार पद्म नामक मोक्ष स्थान भी होता है।

इस मोक्ष स्थान सहस्रार पद्म से पहले स्थित विशुद्धि चक्र के पास, अर्थात कंधे के स्थान पर ही पानी से भरा मिट्टी का कलश रखा जाता है।

चाहे पुरुष हो या स्त्री, शरीर से आत्मचेतना इन छह चक्रों के माध्यम से आगे की ओर प्रवाहित होती है, इसलिए यह माना जाता है कि पितृ देवता हमेशा पीछे की ओर स्थित होते हैं। जैसे जब प्रकाश आगे की ओर पड़ता है, तो छाया पीछे की ओर चली जाती है।

इसी कारण पितरों के लिए तर्पण पीछे की ओर किया जाता है और यह परंपरा पीढ़ी दर पीढ़ी चली आ रही है।

इन छह सीढ़ियों को पार करके, और सिर के शीर्ष पर स्थित सहस्रार पद्म को भी पार करने के बाद ही मोक्ष प्राप्त होता है।

योगी लोग कुण्डलिनी से जीवात्मा को षडाधार चक्रों के माध्यम से ऊपर उठाकर सहस्रार पद्म के द्वारा प्राण त्यागकर समाधि प्राप्त करते हैं। इसी कारण जो लोग समाधि प्राप्त करते हैं, उनके लिए यह अंतिम संस्कार का यह विशेष अनुष्ठान नहीं किया जाता।

आंत (पाचन तंत्र) हमारा दूसरा मस्तिष्क

मनुष्य के पास सिर्फ एक नहीं, बल्कि दो मस्तिष्क होते हैं। दूसरा मस्तिष्क हमारी आंत (पाचन तंत्र) में स्थित होता है।

इसीलिए एक अच्छा हीलर शारीरिक या मानसिक समस्या होने पर हमेशा पाचन तंत्र का उपचार करता है। जब मरीज कहते हैं कि वे “थकान, चिंता और प्रेरणाहीनता” महसूस कर रहे हैं, तो सबसे पहले उनके पेट के बारे में पूछना चाहिए।

अधिकांश संकेत आंत से मस्तिष्क तक जाते हैं। क्योंकि हमारे शरीर में सबसे पहले एक सरल पाचन तंत्र विकसित हुआ था, और बाद में एक जटिल मस्तिष्क का विकास हुआ।

मस्तिष्क शब्दों और तर्क के आधार पर सोचता है, जबकि आंत भावनाओं और अनुभवों से प्रभावित होती है। कभी-कभी हमें अचानक इन्ट्यूशन प्राप्त होता है — यह अक्सर गट की आवाज होती है।

सीधे शब्दों में कहें:

मस्तिष्क = “मैं सोचता हूँ”

गट = “मुझे महसूस होता है”

आंत वास्तव में “सोचती” नहीं है, लेकिन यह हमारे अनुभवों को गहराई से प्रभावित करती है। सबसे अच्छा चिकित्सक आंत, मस्तिष्क और शरीर — तीनों को एक साथ देखता है।

वैज्ञानिकों ने पुष्टि की है कि हमारी आंत में लगभग 50 करोड़ न्यूरॉन्स का एक “दूसरा मस्तिष्क” मौजूद है। इसे आंत्र तंत्रिका तंत्र कहा जाता है। यह तंत्रिका तंत्र हमारे मुख्य मस्तिष्क से आंशिक रूप से स्वतंत्र रूप से कार्य करता है और पाचन, मनोदशा तथा प्रतिरक्षा प्रणाली के नियमन में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है। यह पाचन तंत्र की परत में स्थित होता है और वेगस तंत्रिका के माध्यम से मस्तिष्क से निरंतर संचार करता है।

आंत और मस्तिष्क का यह संबंध इतना मजबूत है कि शोधकर्ताओं का मानना है कि चिंता या खुशी जैसी भावनात्मक अवस्थाएँ सीधे आंत के स्वास्थ्य को प्रभावित कर सकती हैं, और आंत का स्वास्थ्य मनोदशा को भी प्रभावित करता है।

यही कारण है कि डर लगने पर पेट में बटरफ्लाई होती है, या तनाव होने पर भूख कम हो जाती है। आंत में मौजूद यह तंत्रिका तंत्र मस्तिष्क की सीधी भागीदारी के बिना संकेतों को संसाधित करने, प्रतिक्रियाएँ देने और सीखने में सक्षम है।

इसके अलावा, यह “दूसरा मस्तिष्क” सेरोटोनिन के स्तर को नियंत्रित करने में भी महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है। शरीर के लगभग 90% सेरोटोनिन — जिसे “खुशी का संकेत देने वाला न्यूरोट्रांसमीटर” कहा जाता है — का उत्पादन आंत में होता है। इसी तरह, लगभग 50% डोपामाइन का उत्पादन भी आंत में होता है।

इस प्रणाली में खराबी को अवसाद, enteric nervous system और ऑटोइम्यून विकारों से जोड़ा गया है। यह एक प्रमुख न्यूरोट्रांसमीटर प्रणाली है, जो खुशी, मानसिक संतुलन और नींद की गुणवत्ता को नियंत्रित करती है।

आंत-मस्तिष्क संबंध को समझने से मानसिक और अपक्षयी स्वास्थ्य समस्याओं के उपचार के नए रास्ते खुलते हैं। यह केवल आपके भोजन के बारे में नहीं है, बल्कि इस बारे में भी है कि आपके शरीर का तंत्रिका तंत्र उस भोजन पर कैसे प्रतिक्रिया करता है।

आंत और मस्तिष्क के बीच निरंतर संचार होता है। यही कारण है कि डर लगने पर पेट में बटरफ्लाई महसूस होती है। आपकी आंत तुरंत आपकी भावनाओं को पहचान लेती है और आपके चेतन मन के पूरी तरह समझने से पहले ही प्रतिक्रिया करती है।

इसी वजह से आंतों के स्वास्थ्य में सुधार, पाचन स्वास्थ्य की रक्षा और माइक्रोबायोम संतुलन बनाए रखना आज कार्यात्मक चिकित्सा, समग्र स्वास्थ्य, बायोहैकिंग, दीर्घायु विज्ञान और निवारक स्वास्थ्य देखभाल में सर्वोच्च प्राथमिकता बन गए हैं।

स्वास्थ्य कई कारकों द्वारा निर्धारित होता है:

मस्तिष्क और मनोविज्ञान

हार्मोन

जीवनशैली

जीन

आयुर्वेद और सिद्ध के अनुसार, आंतों के स्वास्थ्य को “पाचन अग्नि” के रूप में देखा जाता है।

तेज अग्नि = अच्छा स्वास्थ्य

कमजोर पाचन क्रिया = रोग

इसी वजह से शोधकर्ता अब आंत के स्वास्थ्य और मस्तिष्क के स्वास्थ्य को अलग-अलग विषय के रूप में देखना बंद कर चुके हैं। ये एक ही व्यवस्था के दो पहलू हैं।

फाइबर आपकी आंत में मौजूद अच्छे बैक्टीरिया को पोषण देता है। ये बैक्टीरिया शॉर्ट-चेन फैटी एसिड उत्पन्न करते हैं, जो आंत की दीवार को मजबूत करते हैं, सूजन को कम करते हैं और मस्तिष्क के कार्य पर सीधा प्रभाव डालते हैं। बेरी और पत्तेदार सब्जियों में पाए जाने वाले polyphenols माइक्रोबायोम विविधता को बढ़ाते हैं। किण्वित खाद्य पदार्थ आंत में अच्छे बैक्टीरिया लाते हैं।

ഗട്ട് (ദഹന വ്യവസ്ഥ) നമ്മുടെ രണ്ടാമത്തെ തലച്ചോറ്

മനുഷ്യർക്കു ഒരു മസ്തിഷ്കം മാത്രമല്ല, രണ്ടെണ്ണമുണ്ട്. രണ്ടാമത്തെ മസ്തിഷ്കം നിങ്ങളുടെ കുടലിലാണ് (gut/ദഹന വ്യവസ്ഥ) സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്.

ഒരാൾക്ക് ശാരീരിക മാനസിക പ്രശ്നം നേരിടുന്നു എന്ന് പറയുമ്പോൾ ഒരു നല്ല ഹീലർ എപ്പോഴും ദഹന വ്യവസ്ഥയെയും ഹീൽ ചെയ്യുന്നത് അതുകൊണ്ടാണ്. രോഗികൾ “മനം മടുക്കുന്നു, ആശങ്ക കൂടുതലാണ്, മോട്ടിവേഷൻ ഇല്ല" എന്ന് പറയുമ്പോൾ, ആദ്യം ചോദിക്കേണ്ടത് അവരുടെ ഗട്ടിനെക്കുറിച്ചാണ്.

സിഗ്നലുകളുടെ വലിയൊരു പങ്ക് ഗട്ടിൽ നിന്ന് തലച്ചോറിലേക്കാണ് പോകുന്നത്.

കാരണം, നമ്മുടെ ശരീരത്തിൽ ആദ്യം ലളിതമായ ദഹന സംവിധാനം രൂപപ്പെട്ടു

പിന്നീട് സങ്കീർണ്ണമായ തലച്ചോർ വികസിച്ചു.

തലച്ചോർ ചിന്തിക്കുന്നത് വാക്കുകളും ലോജിക്കും ഉപയോഗിച്ചാണ്. ഗട്ട് സ്വാധീനിക്കുന്നത് വികാരങ്ങളും അനുഭവങ്ങളും ആണ്. നമ്മുക്ക് ചിലപ്പോൾ പെട്ടെന്ന് തോന്നുന്ന ഒരു “ഇൻറ്യൂഷൻ” —

അത് പലപ്പോഴും ഗട്ടിന്റെ ശബ്ദമാണ്.

ലളിതമായി പറഞ്ഞാൽ -

Brain = “ഞാൻ ചിന്തിക്കുന്നു”

Gut = “ഞാൻ അനുഭവിക്കുന്നു.

ഗട്ട് “ചിന്തിക്കുന്നു” എന്നത് ശരിയായ അർത്ഥത്തിൽ അല്ല, പക്ഷേ അത് നിങ്ങളുടെ അനുഭവങ്ങളെ ശക്തമായി സ്വാധീനിക്കുന്നു. മികച്ച ചികിത്സകൻ ഗട്ടിനെയും തലച്ചോറിനെയും ശരീരത്തെയും ഒരുമിച്ച് സമീപിക്കുന്നു.

ശാസ്ത്രജ്ഞർ സ്ഥിരീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്, നിങ്ങളുടെ കുടലിൽ ഏകദേശം 500 മില്യൺ നാഡീകോശങ്ങൾ (neurons) അടങ്ങിയ ഒരു “രണ്ടാമത്തെ മസ്തിഷ്കം” ഉണ്ടെന്നതാണ്. എൻററിക് നർവ്വസ് സിസ്റ്റം (enteric nervous system) എന്ന് അറിയപ്പെടുന്ന ഈ നാഡീജാലം, നിങ്ങളുടെ പ്രധാന മസ്തിഷ്കത്തിൽ നിന്ന് ഭാഗികമായി സ്വതന്ത്രമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു, കൂടാതെ ജീർണ്ണപ്രക്രിയ, മനോഭാവം (mood), പ്രതിരോധ വ്യവസ്ഥ (immune regulation) എന്നിവയിൽ ആഴത്തിലുള്ള പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. ഇത് ജീർണ്ണനാളത്തിന്റെ ഉള്ളമ്പലത്തിൽ (lining of the gastrointestinal tract) പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു, കൂടാതെ വേഗസ് നർവ്വ് (vagus nerve) വഴി തലച്ചോറുമായി നിരന്തരം ആശയവിനിമയം നടത്തുന്നു.

ഈ ഗട്ട്-ബ്രെയിൻ ബന്ധം (gut-brain connection) അത്ര ശക്തമാണ്, ആശങ്ക (anxiety) അല്ലെങ്കിൽ സന്തോഷം (happiness) പോലുള്ള വികാരാവസ്ഥകൾ നേരിട്ട് കുടലിന്റെ ആരോഗ്യത്തെ സ്വാധീനിക്കാമെന്ന് ഗവേഷകർ ഇപ്പോൾ വിശ്വസിക്കുന്നു — അതുപോലെ തന്നെ കുടലിന്റെ അവസ്ഥയും മനോഭാവത്തെ സ്വാധീനിക്കും. അതുകൊണ്ടാണ് നിങ്ങൾക്ക് പേടി തോന്നുമ്പോൾ വയറ്റിൽ “ബട്ടർഫ്ലൈസ്” പോലുള്ള അനുഭവം ഉണ്ടാകുന്നത്, അല്ലെങ്കിൽ സമ്മർദ്ദത്തിൽ (stress) വിശപ്പ് ഇല്ലാതാക്കുന്നത്. കുടലിലെ ഈ നാഡീ ശൃംഖലകൾ (neural circuits) തലച്ചോറിന്റെ നേരിട്ടുള്ള ഇടപെടൽ കൂടാതെയും സിഗ്നലുകൾ പ്രോസസ് ചെയ്യാനും, പ്രതിഭാസപ്രവർത്തനങ്ങൾ (reflexes) നടത്താനും, പഠിക്കാനും (learn) കഴിയുന്നവയാണ്. കൂടാതെ, ഈ “രണ്ടാമത്തെ മസ്തിഷ്കം” സെറോട്ടോണിന്റെ (serotonin) നില നിയന്ത്രിക്കുന്നതിലും പ്രധാന പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. ശരീരത്തിലെ ഏകദേശം 90% സെറോട്ടോണിൻ — “സന്തോഷ ഹോർമോൺ” (feel-good neurotransmitter) — കുടലിലാണ് നിർമ്മിക്കുന്നത്. അതുപോലെ ഡോപമൈന്റെ (dopamine) ഏകദേശം 50% നമ്മളുടെ കുടലിലാണ് നിർമ്മിക്കുന്നത്. ഈ സംവിധാനത്തിലെ തകരാറുകൾ വിഷാദം (depression), ഇറിറ്റബിൾ ബവൽ സിൻഡ്രോം (irritable bowel syndrome), ഓട്ടോഇമ്യൂൺ രോഗങ്ങൾ (autoimmune disorders) എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കാണപ്പെടുന്നു. സന്തോഷം, മാനസിക സമതുലിതാവസ്ഥ, ഉറക്കഗുണം എന്നിവ നിയന്ത്രിക്കുന്ന പ്രധാന ന്യുറോട്രാൻസ്മിറ്ററാണ് ഇത്.

ഗട്ട്-ബ്രെയിൻ ആക്സിസ് (gut-brain axis) മനസ്സിലാക്കുന്നത് മാനസികവും ജീർണ്ണവുമായ ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങൾ ചികിത്സിക്കാൻ പുതിയ വഴികൾ തുറക്കുന്നു. ഇത് നിങ്ങൾ എന്ത് ഭക്ഷിക്കുന്നു എന്നതിനെക്കുറിച്ചുമാത്രമല്ല — നിങ്ങളുടെ ശരീരത്തിനുള്ളിലെ നാഡീജാലം ആ ഭക്ഷണത്തിന് എങ്ങനെ പ്രതികരിക്കുന്നു എന്നതും അത്ര തന്നെ പ്രധാനമാണ്.

ഗട്ട്–ബ്രെയിൻ ആക്സിസ് (gut–brain axis) വഴി തലച്ചോറുമായി നിരന്തരം ആശയവിനിമയം നടത്തുന്നു. അത്കൊണ്ടാണ് പേടി തോന്നുമ്പോൾ വയറ്റിൽ “ബട്ടർഫ്ലൈസ്” പോലുള്ള അനുഭവം ഉണ്ടാകുന്നത്, നിങ്ങളുടെ ഗട്ട്, വികാരങ്ങളെ ഉടൻ തിരിച്ചറിയുന്നു — എന്താണ് നടക്കുന്നത് എന്ന് നിങ്ങളുടെ ബോധമനസ് (conscious mind) പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് മുൻപേ തന്നെ അത് പ്രതികരിക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ടാണ് ഗട്ട് ഹെൽത്ത് മെച്ചപ്പെടുത്തൽ, ജീർണ്ണാരോഗ്യം സംരക്ഷിക്കൽ, മൈക്രോബയോം ബാലൻസ് നിലനിർത്തൽ എന്നിവ ഇന്ന് ഫംഗ്ഷണൽ മെഡിസിൻ (functional medicine), ഹോളിസ്റ്റിക് ഹെൽത്ത് (holistic health), ബയോഹാക്കിംഗ് (biohacking), ദീർഘായുസ്സ് ശാസ്ത്രം (longevity science), പ്രതിരോധാരോഗ്യപരിപാലനം (preventive healthcare) എന്നിവയിലെ പ്രധാന മുൻഗണനകളായി മാറിയിരിക്കുന്നത്.

ആരോഗ്യം പല ഘടകങ്ങൾ കൊണ്ട് നിർണയിക്കപ്പെടുന്നു:

തലച്ചോർ & മനശാസ്ത്രം

ഹോർമോണുകൾ

ജീവിതശൈലി

ജീനുകൾ

ആയുർവേദവും സിദ്ധയും പറയുന്നത്:

ഗട്ട് ആരോഗ്യത്തെ “അഗ്നി” (digestive fire) ആയി കാണുന്നു.

ശക്തമായ അഗ്നി = നല്ല ആരോഗ്യസ്ഥിതി

ദുർബലമായ ദഹനം = രോഗങ്ങൾ.

ഇതിനാലാണ് ഗവേഷകർ ഇപ്പോൾ ഗട്ട് ഹെൽത്തും (gut health) ബ്രെയിൻ ഹെൽത്തും (brain health) വേറിട്ട വിഷയങ്ങളായി കാണുന്നത് നിർത്തിയത്.

ഇത് ഒരേ സംവിധാനത്തിന്റെ രണ്ട് വശങ്ങൾ മാത്രമാണ്.

ഫൈബർ (fiber) കുടലിലെ നല്ല ബാക്ടീരിയയ്ക്ക് ഭക്ഷണമാകുന്നു. അവ short-chain fatty acids നിർമ്മിക്കുന്നു, ഇത് കുടൽഭിത്തി ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും, ഇൻഫ്ലമേഷൻ കുറയ്ക്കുകയും, തലച്ചോറിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ നേരിട്ട് സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ബെറികൾക്കും ഇലക്കറികൾക്കും ഉള്ള പോളിഫിനോളുകൾ (polyphenols) മൈക്രോബയോം വൈവിധ്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഫെർമെന്റഡ് ഫുഡുകൾ (fermented foods) നല്ല ബാക്ടീരിയയെ കുടലിൽ എത്തിക്കുന്നു.

शिवरात्रि पूजा विधि

आज शिवरात्रि शाम को तैयारी 

स्नान करें और साफ सफेद या हल्के रंग के कपड़े पहनें

पूजा स्थान पर शिवलिंग और भगवान शिव की फोटो रखें

एक दीपक जलाएं

पूजा सामग्री:

जल

दूध

बेलपत्र (3 पत्तियों वाला)

धतूरा (अगर मिले)

शहद

दही

घी

चीनी

चंदन

अक्षत (चावल)

रात में मुख्य अभिषेक (सबसे जरूरी)

शिवलिंग पर इस क्रम में चढ़ाएं:

जल

दूध

दही

शहद

घी

फिर जल से स्नान

हर चीज चढ़ाते समय बोलें:

ॐ नमः शिवाय

कम से कम 108 बार जप करें

शिवलिंग पर बेलपत्र उल्टा रखने का सही मतलब:

चिकना (smooth) भाग नीचे रहे

नसों वाला भाग ऊपर रहे

डंठल (stem) आपकी तरफ रहे

इसे ही सामान्य भाषा में उल्टा रखना कहते हैं।

Om Hreem Joom Sah + Om Namah Shivaya

मध्यरात्रि की विशेष पूजा (सबसे शक्तिशाली समय)

महामृत्युंजय मंत्र (11 या 21 बार)

ॐ त्र्यम्बकं यजामहे

सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्।

उर्वारुकमिव बन्धनान्

मृत्योर्मुक्षीय मामृतात्॥

अंत में प्रार्थना

हाथ जोड़कर अपनी मनोकामना बोलें।

सरल प्रार्थना:

"हे भोलेनाथ, मेरी सभी परेशानियां दूर करें और मुझे सुख, शांति और सफलता दें।"

सबसे महत्वपूर्ण 3 नियम

शिवलिंग पर हल्दी न चढ़ाएं

बेलपत्र जरूर चढ़ाएं

ॐ नमः शिवाय जप सबसे जरूरी है

गुप्त विशेष उपाय (बहुत शक्तिशाली)

आज रात:

 शिवलिंग पर जल + शक्कर मिलाकर चढ़ाएं

और बोलें:

ॐ नमः शिवाय