भूत/प्रेत नहीं होता है

मानव समाज में “भूत”, “आत्मा”, “अदृश्य शक्तियाँ” जैसी अवधारणाएँ सदियों से मौजूद हैं। सच में, “भूत” एक ऐसा प्रश्न है जिसका स्पष्ट उत्तर नहीं मिला है। इसके बारे में जितना गहराई से सोचते हैं, उतनी ही अधिक उलझन बढ़ती जाती है। कुछ लोग इसे मानते हैं, कुछ लोग इसे पूरी तरह नकार देते हैं। जैसे “भगवान नहीं है, लेकिन विश्वास है” कहा जाता है, वैसे ही “भूत नहीं है, लेकिन भूत का अनुभव है”। आखिरकार, विश्वास ही सब कुछ है!

अधिकतर लोगों को ऐसा कोई अनुभव हुआ होगा: सोते समय शरीर हिल नहीं पाना, ऐसा महसूस होना कि कोई शरीर के ऊपर बैठा है, सांस रुकने जैसा अनुभव… इसे कई लोग “भूत का अनुभव” कहते हैं। लेकिन क्या इसके पीछे कोई वैज्ञानिक कारण है?

इसका उत्तर 2025 में प्रकाशित मलयालम पुस्तक “अक्षौहिणी” के एक अध्याय में मैंने लिखा है। अभी मैं एक अलग वैज्ञानिक पक्ष बताने जा रहा हूँ।

Sleep Paralysis (नींद में शरीर का न हिल पाना) इस अवस्था में: दिमाग जाग जाता है शरीर अभी भी sleep mode में रहता है hallucination जैसे अनुभव होते हैं। इसे कई लोग “भूत” समझने की गलती करते हैं।

नींद से जागने के समय शरीर ‘तेज़ नेत्र गति अवस्था’ (REM Sleep) में होता है। इस समय मस्तिष्क विश्राम की स्थिति में रहता है। इसलिए चेतना लौटने पर भी कुछ समय तक शरीर को हिलाने में असमर्थता हो सकती है। यह व्यक्ति में भय और चिंता पैदा करता है। ऐसा लगता है जैसे शरीर ने काम करना बंद कर दिया हो या लकवा मार गया हो। कभी-कभी थोड़े समय के लिए hallucination भी हो सकते हैं।

सीने में दबाव महसूस होना, ऐसा लगना कि कोई कमरे में आ रहा है, उसे भूत समझ लेना, शरीर का संतुलन बिगड़ना—इस तरह के भ्रम कुछ समय के लिए हो सकते हैं। सामान्यतः यह कुछ सेकंड से कुछ मिनट तक रहता है। इससे कोई शारीरिक नुकसान नहीं होता, लेकिन अनुभव डरावना हो सकता है।

मुख्य कारण है नींद की कमी। जिन लोगों को 6 घंटे की अच्छी नींद नहीं मिलती, उनमें यह अधिक होता है। दूसरा कारण है नींद का समय अनियमित होना (हर दिन अलग समय पर सोना)। शिफ्ट में काम करने वाले लोगों में यह अधिक देखा जाता है। जो लोग बिना वजह अपनी नींद का समय बिगाड़ते हैं, उनमें भी यह समस्या हो सकती है।

अत्यधिक मानसिक तनाव (काम का दबाव, पारिवारिक समस्याएँ), चिंता की प्रवृत्ति वाले लोग, छोटी-छोटी बातों पर परेशान होने वाले लोग—इनमें यह अधिक होता है। युवाओं में sleep paralysis ज्यादा देखा जाता है। कभी-कभी यह अन्य बीमारियों का लक्षण भी हो सकता है।

‘नार्कोलेप्सी’ नामक बीमारी का भी यह एक लक्षण हो सकता है। कुछ नशीले पदार्थों का उपयोग करने वालों में भी यह हो सकता है।

भूत-प्रेत वाली बातों से जुड़े बंद पड़े घरों में यदि कोई सोए, तो बेहोशी से लेकर मृत्यु तक हो सकती है। इसका कारण कार्बन मोनोऑक्साइड, फॉर्मल्डिहाइड जैसी जहरीली गैसों का अधिक होना है। बंद घरों में दीवारों पर उगने वाले फफूंद को सांस के साथ लेने पर उसमें मौजूद विषैले तत्व रक्त में जाकर बेहोशी पैदा कर सकते हैं।

क्या भूत होते हैं? विज्ञान क्या कहता है?

इसका उत्तर पाने के लिए पहले हमें मानव शरीर को वैज्ञानिक दृष्टिकोण से समझना होगा। मानव शरीर एक energy-based bio-chemical system है।

मृत्यु के बाद energy production रुक जाता है, शरीर विघटित होने लगता है, और गैसें बाहर निकलती हैं।

यह energy हमें ATP (Adenosine Triphosphate) नामक अणु से मिलती है। ATP कोशिकाओं के mitochondria में बनता है। यह cellular respiration प्रक्रिया से बनता है। ATP शरीर की सभी गतिविधियों का fuel है: मांसपेशियों की गति, दिल की धड़कन, दिमाग की सोच—सब ATP से होता है।

कई लोगों की गलतफहमी है कि “ATP सीधे electricity बनता है”। यह सही नहीं है। ATP से कोशिका की membrane पर ion gradients बनते हैं। इससे nerve cells में electrical signals (action potentials) बनते हैं। यानि मानव शरीर एक chemical + electrical system है।

मृत्यु के बाद क्या होता है? ATP बनना बंद हो जाता है, कोशिकाओं को energy नहीं मिलती, शरीर काम करना बंद कर देता है, और ठंडा हो जाता है। शरीर के ठंडा होने की प्रक्रिया को forensic science में Algor mortis कहा जाता है।

यह “energy बाहर जा रही है” नहीं है—बल्कि heat loss है। प्राणिक हीलिंग में हमें सिखाया जाता है कि मरते समय प्राण बाहर नहीं जाता, बल्कि शरीर में आने वाली प्राण शक्ति रुक जाती है। यह “energy बाहर जाना” नहीं, बल्कि heat loss है।

मृत्यु के बाद कोशिकाएँ खुद ही टूटने लगती हैं। Lysosome फट जाते हैं और enzymes बाहर निकलते हैं। इस self-digestion प्रक्रिया को Autolysis कहा जाता है। बैक्टीरिया की क्रिया से शरीर के tissues टूटते हैं। इसे putrefaction कहा जाता है।

Energy कहाँ जाती है? शरीर के molecules टूटकर gases बनते हैं: Carbohydrates, lipids, proteins मिलकर Ammonia, Carbon dioxide, Methane जैसी गैसें बनाते हैं, जो वातावरण में फैल जाती हैं।

विज्ञान के अनुसार Law of Conservation of Energy कहता है कि energy कभी नष्ट नहीं होती, केवल रूप बदलती है। यानी शरीर की energy heat और chemical gases के रूप में बदल जाती है और वातावरण में फैल जाती है।

“भूत” का अनुभव क्यों होता है?

अक्सर लोगों को “भूत देखने” का अनुभव होता है, जिसका कारण है: डर (fear response), अंधविश्वास, अंधेरे का भय, अनिश्चितता और दिमाग की pattern recognition की गलतियाँ। इन सबके मिलकर मन “भूत” की उपस्थिति का अनुभव कराता है।

मृत व्यक्ति के घर से आने के बाद नहाने की परंपरा को कुछ लोग आत्मा का प्रभाव हटाने से जोड़ते हैं। लेकिन वैज्ञानिक दृष्टि से यह decomposition के दौरान बने bacteria और gases से बचाव के लिए है।

अंत में, मानव शरीर एक energy-based biological system है। मृत्यु के बाद: energy production रुकता है, शरीर विघटित होता है और energy heat व gases में बदल जाती है।

विज्ञान ने अभी तक “भूत” नाम की किसी entity के अस्तित्व को प्रमाणित नहीं किया है। लेकिन मानव मन—डर, विश्वास और अनुभव—मिलकर “भूत” का अनुभव पैदा करते हैं।

പ്രേതം ഉണ്ടോ?

മനുഷ്യ സമൂഹത്തിൽ “പ്രേതം”, “ആത്മാവ്”, “അദൃശ്യ ശക്തികൾ” തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ നൂറ്റാണ്ടുകളായി നിലനിൽക്കുന്നു. സത്യത്തിൽ, “പ്രേതം” എന്നത് വ്യക്തമായ ഉത്തരം കിട്ടാത്ത ഒരു ചോദ്യമാണ്. അതിനെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ ചിന്തിച്ചാൽ, പലപ്പോഴും കൂടുതൽ ആശയക്കുഴപ്പം മാത്രം വർദ്ധിക്കുന്നു. ചിലർ അത് വിശ്വസിക്കുന്നു, ചിലർ അതിനെ തള്ളിക്കളയുന്നു. ദൈവം ഇല്ല, പക്ഷെ വിശ്വാസം ഉണ്ട് എന്ന് പറയുന്നത് പോലെ ആണ് പ്രേതം ഇല്ല പക്ഷെ പ്രേതാനുഭവം ഉണ്ട്.

ഒട്ടുമിക്ക ആളുകൾക്കും ഒരു അനുഭവമുണ്ടായിട്ടുണ്ടാകും:

ഉറങ്ങിക്കിടക്കുമ്പോൾ ശരീരം അനങ്ങാൻ കഴിയാത്ത അവസ്ഥ, എന്തോ ഒരാൾ ശരീരത്തിന്മേൽ ഇരിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നൽ, ശ്വാസം മുട്ടുന്നതുപോലുള്ള അനുഭവം…

ഇതിനെ പലരും “പ്രേതാനുഭവം” എന്നു വിളിക്കും. പക്ഷേ ഇതിന് പിന്നിൽ ശാസ്ത്രീയമായ വിശദീകരണങ്ങൾ ഉണ്ടോ?

അതിന് ഉത്തരം 2025ൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച മലയാളം ബുക്ക് അക്ഷൗഹിണിയിലെ ഒരദ്ധ്യായത്തിൽ ഞാൻ എഴുതിയിട്ടുണ്ട്. ഇപ്പോൽ പറയാൻ പോകുന്നത് വേറൊരു ശാസ്ത്രീയ വശം ആണ്.

Sleep Paralysis (ഉറക്കത്തിൽ ശരീരം അനങ്ങാതെ പോകുന്ന അവസ്ഥ)

ഈ അവസ്ഥയിൽ: തലച്ചോർ ഉണരുന്നു

ശരീരം ഇപ്പോഴും sleep mode-ൽ തന്നെ

hallucination പോലുള്ള അനുഭവങ്ങൾ ഉണ്ടാകും. ഇത് പലരും “പ്രേതം” എന്ന് തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നു.

ഉറക്കത്തില്‍നിന്ന് ഉണരുന്ന സമയത്ത് 'ദ്രുദനേത്രചലന അവസ്ഥ' (REM Sleep) എന്ന അവസ്ഥയിലായിരിക്കും ശരീരം ഉള്ളത്. ഈ സമയത്ത് തലച്ചോറ് പൂര്‍ണ്ണമായും മന്ദീഭവിച്ച് വിശ്രമാവസ്ഥയില്‍ ആയിരിക്കും. അതുകൊണ്ട് ബോധം തിരിച്ചുവരുമ്പോള്‍ പോലും ശരീരം ചലിപ്പിക്കാന്‍ കഴിയാത്ത സ്ഥിതിവിശേഷം കുറച്ചുനേരത്തേക്കെങ്കിലും ഉണ്ടായേക്കാം. ഇത് വല്ലാത്ത ഭയവും ആശങ്കയും വ്യക്തിയില്‍ ഉണ്ടാക്കുന്നു. തനിക്ക് ചലനശേഷി നഷ്ടപ്പെട്ടോ, പക്ഷാഘാതം സംഭവിച്ചോ എന്ന ഒരു ഭീതി കടന്നുവന്നേക്കാം. ചിലപ്പോഴെങ്കിലും ഹ്രസ്വനേരം നീണ്ടുനില്‍ക്കുന്ന മിഥ്യാനുഭവങ്ങള്‍ അഥവാ Hallucination ഉണ്ടാകാന്‍ സാധ്യതയുണ്ട്.

നെഞ്ചിനകത്ത് വലിയ സമ്മര്‍ദ്ദം അനുഭവപ്പെടുക, ഏതോ വ്യക്തി മുറിക്കുള്ളിലേക്ക് കടന്നുവരിക, അത് പ്രേതം ആണെന്ന് തെറ്റിദ്ധരിക്കുക, ശരീരം ബാലന്‍സ് തെറ്റി പോവുക ഇത്തരത്തിലുളള മിഥ്യാനുഭവങ്ങളും കുറച്ച് നേരത്തേക്ക് ഉണ്ടാകാന്‍ സാധ്യതയുണ്ട്. സാധാരണഗതിയില്‍ ഏതാനും സെക്കന്റുകള്‍ മുതല്‍ ഏതാനും മിനിട്ടുകള്‍ വരെ ഈ ബുദ്ധിമുട്ട് അനുഭവപ്പെടാന്‍ സാധ്യതയുണ്ട്. ഒരുതരത്തിലുളള ശാരീരിക ആരോഗ്യപ്രശ്‌നവും ഇത് ഉണ്ടാക്കാറില്ല. പക്ഷേ മോശം അനുഭവത്തിലൂടെ കടന്നുപോകുന്ന ആളുകള്‍ക്ക് അതൊരു പേടിപ്പെടുത്തുന്ന അനുഭവമായിരിക്കും.

പ്രധാനമായും ഉറക്കുറവാണ് ഇതിലേക്ക് നയിക്കുന്ന പ്രധാനഘടകം. 6 മണിക്കൂറെങ്കിലും സുഖനിദ്ര കിട്ടാതെ വരുന്ന വ്യക്തികളിലാണ് ഈ അവസ്ഥ വരാന്‍ സാധ്യത കൂടുതല്‍. രണ്ടാമതായി നിദ്രാചക്രം ക്രമം തെറ്റി പോവുക( ഓരോ ദിവസം ഓരോ സമയത്ത് ഉറങ്ങുക) ചിലര്‍ക്ക് ജോലിയുടെ ഭാഗമായി പല സമയങ്ങളിലാകും ഉറങ്ങേണ്ടിവരിക. ഷിഫ്റ്റുള്ള ജോലിക്രമങ്ങള്‍ അനുഭവിക്കുന്ന വ്യക്തികളില്‍. ജോലിയുടെ ഭാഗമല്ലാതെ ഉറക്ക സമയം ശരിയാകാത്ത ആളുകളിലും ഇത്തരത്തില്‍ ബുദ്ധിമുട്ട് ഉണ്ടാകാം.

അമിതമായ മാനസിക സമ്മര്‍ദ്ദം (ജോലി സമ്മര്‍ദ്ദം, കുടുംബ സംഘര്‍ഷം, വ്യക്തികള്‍ തമ്മിലുളള പ്രശ്‌നങ്ങള്‍) ഉളളവര്‍, ഉത്കണ്ഠ അനുഭവിക്കുന്നവര്‍(ജീവിതത്തില്‍ വലിയ പ്രയാസമുണ്ടാക്കുന്ന കാര്യങ്ങള്‍ ഇല്ലെങ്കില്‍ പോലും ചെറിയ കാര്യത്തിന് പോലും ഉത്കണ്ഠപ്പെടുകയും അസ്വസ്ഥതപ്പെടുകയോ ചെയ്യുന്നവര്‍). യുവാക്കളിലാണ് സ്ലീപ് പരാലിസിസ് കൂടുതലായും ഉണ്ടാകുന്നത്. ചിലപ്പോള്‍ മറ്റ് ചില രോഗങ്ങളുടെ ഭാഗമായും സ്ലീപ് പരാലിസിസ് ഉണ്ടാകാം.

'നാര്‍ക്കോലപ്‌സി' എന്ന രോഗത്തിന്റെ ഒരു ലക്ഷണമായും ഇത് ഉണ്ടാവാം.ചില ലഹരിവസ്തുക്കള്‍ ഉപയോഗിക്കുന്ന വ്യക്തികളിലും സ്ലീപ് പരാലിസിസ് ഉണ്ടാകാന്‍ സാധ്യതയുണ്ട്.

പ്രേതബാധ ആരോപിച്ച് അടഞ്ഞുകിടക്കുന്ന വീടുകളിൽ ആരു കിടന്നാലും ബോധക്ഷയം മുതൽ മരണം വരെ സംഭവിക്കാം. കാർബണ്‍ മോണോക്സൈഡ്, ഫോർമാൽഡിഹൈഡ് തുടങ്ങിയ വിഷവാതകങ്ങളുടെ സാന്ദ്രത ഇവിടെ കൂടുതലാകുന്നതാണു കാരണം. അടഞ്ഞു കിടക്കുന്ന വീടുകളിലെ ചുമരുകളിലും മറ്റും പടർന്നു പിടിക്കുന്ന പൂപ്പലുകൾ ശ്വസിക്കുമ്പോൾ അവയിലെ വിഷാംശം രക്തത്തിലെത്തുക വഴി ബോധക്ഷയം സംഭവിക്കാം.

പ്രേതമുണ്ടോ? ശാസ്ത്രം പറയുന്നത് എന്ത്?

ഈ ചോദ്യത്തിന് മറുപടി കണ്ടെത്താൻ, ആദ്യം നമ്മൾ മനുഷ്യ ശരീരത്തെ ഒരു ശാസ്ത്രീയ കാഴ്ചപ്പാടിൽ കാണണം. മനുഷ്യ ശരീരം — ഒരു energy-based ബയോ-കെമിക്കൽ സിസ്റ്റം ആണ്.

മരണത്തിനു ശേഷം, energy production നിൽക്കും, ശരീരം വിഘടിക്കും, gases പുറത്തേക്ക് പോകും.

ഈ energy നമുക്ക് ലഭിക്കുന്നത് ATP (Adenosine Triphosphate) എന്ന ഊർജ തന്മാത്രയിലൂടെ ആണ്. ATP നിർമ്മിക്കുന്നത് കോശങ്ങളിലെ mitochondria ആണ്. ഇത് cellular respiration എന്ന പ്രക്രിയയിലൂടെ നടക്കുന്നു. ATP ശരീരത്തിലെ എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും fuel ആണ്:

പേശികളുടെ ചലനം, ഹൃദയമിടിപ്പ്, തലച്ചോറിന്റെ ചിന്തകൾ ATP വഴി ആണ് നടക്കുന്നത്.

പലർക്കും ഒരു തെറ്റിദ്ധാരണയുണ്ട്: “ATP നേരിട്ട് electricity ആയി മാറുന്നു” എന്ന്.

ഇത് ശരിയല്ല. ATP ഉപയോഗിച്ച് കോശങ്ങളുടെ membrane-ൽ ion gradients ഉണ്ടാകുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി nerve cells-ൽ electrical signals (action potentials) രൂപപ്പെടുന്നു.

അതായത്, മനുഷ്യ ശരീരം ഒരു chemical + electrical system ആണ്.

മരണത്തോടെ എന്താണ് സംഭവിക്കുന്നത്? ATP നിർമ്മാണം പൂർണ്ണമായി നിൽക്കും കോശങ്ങൾക്ക് energy ലഭിക്കാതെ പ്രവർത്തനം നിർത്തും ശരീരം തണുക്കും.

ശരീരം തണുക്കുന്ന ഈ പ്രക്രിയയെ Algor mortis എന്ന് forensic science-ൽ പറയുന്നു.

ഇത് “energy പുറത്ത് പോകുന്നു” എന്നതല്ല — മറിച്ച് heat loss ആണ്. പ്രാണിക് ഹീലിംഗിൽ ഞങ്ങളെ പഠിപ്പിച്ചത് മരിക്കുമ്പോൾ പ്രാണൻ പോകുകയല്ല, ശരീരത്തിലേക്ക് നിരന്തരം വന്ന് കൊണ്ടിരുന്ന പ്രാണ ശക്തി വരുന്നത് നിന്നു എന്നത് പോലെ . ഇത് “energy പുറത്ത് പോകുന്നു” എന്നതല്ല, മറിച്ച് heat loss ആണ്.

മരണത്തിനു ശേഷം, കോശങ്ങൾ സ്വയം ദഹിക്കും. കോശങ്ങളിലെ Lysosome

പൊട്ടുകയും enzymes പുറത്തേക്ക് വരുകയും ചെയ്യും. ഈ self-digestion process നെ Autolysis എന്ന് പറയുന്നു

ബാക്ടീരിയയുടെ പ്രവർത്തനം മൂലം

ശരീരത്തിലെ bacteria tissues breakdown ചെയ്യും. ഇതിനെ putrefaction എന്ന് പറയുന്നു.

Energy എവിടെ പോകുന്നു? ശരീരത്തിലെ molecules breakdown ചെയ്യുമ്പോൾ: carbohydrates, lipids, proteins ഇവ gases ആയി മാറുന്നു: Ammonia, Carbon dioxide, Methane ഇവയാണ് പിന്നീട് അന്തരീക്ഷത്തിലേക്ക് പോകുന്നത്.

ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന നിയമം Law of Conservation of Energy അനുസരിച്ച് Energy ഒരിക്കലും നശിക്കില്ല, രൂപം മാത്രം മാറും. അതായത്: ശരീരത്തിലെ energy  heat + chemical gases ആണ്. ഇത് പരിസരത്തിലേക്ക് diffuse ചെയ്യും. 

“പ്രേതം” എന്ന അനുഭവം എന്തുകൊണ്ട്?

പലപ്പോഴും ആളുകൾക്ക് “പ്രേതം കണ്ടു” എന്ന തോന്നൽ ഉണ്ടാകാൻ കാരണം:

ഭയം (fear response), അന്ധവിശ്വാസങ്ങൾ, ഇരുട്ടിനോടുള്ള പേടിയും, അനിശ്ചിതത്വവും

brainന്റെ pattern recognition തെറ്റുകൾ മൂലവും ആണ്. ഈ ഘടകങ്ങൾ ചേർന്നാണ് മനസ്സ്  പ്രേതാത്മാവിൻ്റെ  presence  അനുഭവിപ്പിക്കുന്നത്.

മരിച്ചവരുടെ വീട്ടിൽ പോയി വന്ന ശേഷം കുളിക്കാൻ പറയുന്ന പതിവ് ചിലർ ആത്മാവിന്റെ സ്വാധീനം ഉള്ളത് പോകാൻ എന്ന് കരുതുന്നു. പക്ഷേ ശാസ്ത്രീയമായി നോക്കുമ്പോൾ: decomposition സമയത്ത് ഉണ്ടാകുന്ന gases, bacteria മുതലായവയിൽ നിന്ന് ശുദ്ധി പാലിക്കാനാണ് ഇത്.

പറഞ്ഞ് വന്നത്, മനുഷ്യ ശരീരം ഒരു energy-based biological system ആണ്.

മരണത്തിനു ശേഷം: energy production നിൽക്കും, ശരീരം വിഘടിക്കും

energy heat, gases ആയി മാറും.

ശാസ്ത്രം ഇതുവരെ “പ്രേതം” എന്നൊരു entity ഉള്ളതായി തെളിയിച്ചിട്ടില്ല. പക്ഷേ മനുഷ്യ മനസ്സ് — ഭയം, വിശ്വാസം, അനുഭവങ്ങൾ — ഇവ ചേർന്നാണ് “പ്രേതം” എന്ന അനുഭവം സൃഷ്ടിക്കുന്നത്.

शुक्रताल

यह पिछले ब्लॉग का बाकी हिस्सा है। हस्तिनापुर देखकर अमरोहा जाकर वापस आते समय शुकृताल के आश्रमों के बारे में सुना था, इसलिए हमने वहाँ भी देखने का निर्णय किया। भारत में संन्यासियों के आश्रम सबसे अधिक हरिद्वार के आसपास के क्षेत्रों में हैं। हरिद्वार, ऋषिकेश, दक्षयज्ञ हुआ कणखल, और हरिद्वार के पास मुजफ्फरनगर जिले में स्थित शुकृताल। भारत में लगभग 10000 आश्रम हैं। इसमें मठ, अखाड़े, धर्मशालाएँ भी शामिल हैं। इसके बारे में नीचे विस्तार से लिखा गया है।

यह वही स्थान है जहाँ अर्जुन के पुत्र अभिमन्यु के पुत्र परीक्षित को तक्षक सर्प के डंसने से मृत्यु हुई थी। शुकदेव महर्षि ने महाभागवत को सात दिनों में परीक्षित को सुनाया और उन्होंने बिना दुःख के अपने भाग्य को स्वीकार किया। उसके बाद ही महाभागवत सप्ताह की परंपरा शुरू हुई। 

शुकदेव महर्षि का आश्रम भी यहाँ है, और जिस वटवृक्ष के नीचे बैठकर उन्होंने महाभागवत का पाठ किया था, वह वृक्ष भी यहाँ मौजूद है। वृक्ष के आकार और संरचना के कारण कई स्तरों पर चढ़कर दर्शन किया जा सकता है। हमने पाँचवें स्तर से दर्शन किया। वृक्ष की एक शाखा पर गणपति का एक रूप भी दिखाई दिया। वृक्ष के पाँचवें स्तर पर ही लगभग दस लोग घेरा बनाकर खड़े हो सकें, इतना मोटा हिस्सा था, जिसे सफेद कपड़े से बाँधकर सुरक्षित रखा गया है।

कथा इस प्रकार है:

एक दिन परीक्षित शिकार करते समय प्यास और थकान के कारण एक आश्रम में पहुँचे। वहाँ ध्यान में लीन ऋषि ने राजा को ध्यान नहीं दिया। क्रोधित होकर राजा ने एक मरे हुए साँप को महर्षि के गले में डाल दिया। यह देखकर महर्षि के पुत्र ने शाप दिया कि सात दिनों के भीतर तक्षक सर्प तुम्हें डँसेगा। उस शाप को स्वीकार करने के बाद, राजा परीक्षित आत्मचिंतन के लिए गंगा तट पर उपवास करने लगे। तब शुकदेव महर्षि वहाँ आए और उन्होंने 7 दिनों में भागवत को विस्तार से सुनाया। यही “भागवत सप्ताह” पाठ परंपरा की शुरुआत है।

यहाँ बैठकर भागवत सुनना मोक्ष की ओर ले जाता है, ऐसा विश्वास है। इसलिए आज भी शुकृताल में गंगा नदी के तट पर संन्यासियों के आश्रमों में सप्ताह पाठ सक्रिय रूप से होते हैं।

भारतीय पुराणों में अत्यंत गंभीरता से वर्णित एक कथा है राजा परीक्षित के अंतिम सात दिनों की। यह केवल एक राजा की मृत्यु नहीं है… बल्कि मृत्यु का सामना कर रहे एक मनुष्य की आध्यात्मिक यात्रा है।

आश्रम सबसे अधिक हरिद्वार–ऋषिकेश बेल्ट में हैं। हरिद्वार 300+, ऋषिकेश 150–200, कणखल 30–50, शुकृताल 10–25, कुल मिलाकर इस बेल्ट में 500 से 600 तक आश्रम हैं। फिर वाराणसी में  लगभग 100 आश्रम, वृंदावन में 200, नासिक और उज्जैन मिलाकर 100, हिमालय क्षेत्र जैसे बद्रीनाथ, केदारनाथ, गंगोत्री में अनेक छोटे आश्रम, तिरुवन्नामलाई, मैसूर, कोयंबटूर, पुरी, फिर दक्षिण भारत के कई बड़े मठ, हिमालय और वाराणसी क्षेत्र के कई अखाड़े—इन सबको मिलाकर भारत में लगभग 10000 आश्रम हैं। 

इसके अलावा हिमालय और लद्दाख में कुछ ऐसे आश्रम भी हैं जहाँ सामान्य संन्यासियों के लिए भी पहुँचना संभव नहीं है। उदाहरण के लिए बद्रीनारायण में स्थित 1800 वर्षों से जीवित माने जाने वाले महावतार बाबाजी का आश्रम। वहाँ पहुँचने के लिए उसी प्रकार की कठोर तपस्या करनी पड़ती है। ये हिडन या तपस्या आधारित आश्रम हैं। लद्दाख में अधिकतर बौद्ध संन्यासियों के आश्रम हैं।

आश्रम कई परंपराओं में विभाजित हैं: दशनामी संन्यास, अद्वैत वेदांत संन्यास, वैष्णव परंपरा, शैव परंपरा, सिद्ध/तमिल सिद्ध परंपरा, कुछ मिशन आधारित संगठन, ISKCON जैसे ग्लोबल मूवमेंट।

दशनामी संन्यासी (आदि शंकराचार्य परंपरा)। संस्थापक: आदि शंकराचार्य। प्रमुख केंद्र: हरिद्वार, ऋषिकेश, वाराणसी, उज्जैन। फिर आदि शंकराचार्य के 4 प्रमुख मठ: यजुर्वेद आधारित श्रृंगेरी शारदा पीठ (दक्षिण) – महावाक्य: अहं ब्रह्मास्मि। सामवेद आधारित द्वारका शारदा पीठ (पश्चिम) – महावाक्य: तत् त्वम् असि। अथर्ववेद आधारित ज्योतिर्मठ (उत्तर) – महावाक्य: अयमात्मा ब्रह्म। ऋग्वेद आधारित गोवर्धन मठ (पूर्व) – महावाक्य: प्रज्ञानं ब्रह्म।

अहं ब्रह्मास्मि → मैं ही ब्रह्म हूँ

तत्त्वमसि → तुम वही हो (परम सत्य)

अयमात्मा ब्रह्म → यह आत्मा ही ब्रह्म है

प्रज्ञानं ब्रह्म → चेतना ही ब्रह्म है

फिर आता है अखाड़ा सिस्टम (जिसमें नागा साधु शामिल हैं)। गोरखपुर, हरिद्वार और हिमालय की गुफाओं में गोरक्षनाथ नाथ संप्रदाय (नाथ योगी) हैं। उत्तर प्रदेश के मुख्यमंत्री आदित्यनाथ नाथ संप्रदाय का पालन करते हैं और गोरखनाथ मठ के महंत (प्रधान पुजारी) हैं। वे दुनिया भर के लगभग 5000 मंदिरों के भी नाथ हैं।

नाथ संप्रदाय में मत्स्येंद्रनाथ से शुरू होने वाले 9 नाथ (नवनाथ) एक बहुत ही रोचक विषय हैं, जिनकी शक्तियाँ अत्यंत अद्भुत मानी जाती हैं।

इसके बाद आता है कृष्ण भक्ति, कीर्तन और जप पर आधारित वैष्णव संप्रदाय (भक्ति परंपरा)। रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, चैतन्य महाप्रभु (ISKCON) इसके प्रमुख आचार्य हैं। मुख्य केंद्र वृंदावन, मथुरा, पुरी आदि हैं।

इसके बाद तिरुवन्नामलाई और पलनी केंद्रों वाले अगस्त्य, भोगर आदि के योग, औषध विज्ञान, कायकल्प और आंतरिक परिवर्तन पर आधारित सिद्ध / तमिल सिद्ध परंपरा आती है।

फिर “मैं कौन हूँ” इस आत्म-अन्वेषण पर आधारित ज्ञान मार्ग, जो तिरुवन्नामलाई में रमण महर्षि के आश्रम से जुड़ा है।

ऋषिकेश, कोलकाता, मुंबई आधारित कुछ आश्रम विभिन्न तकनीकों, क्रिया योग, हठ योग, विभिन्न ध्यान, होम, कीर्तन आदि के माध्यम से आत्मज्ञान प्राप्त करने का प्रयास करते हैं। कुंडलिनी जागरण और विभिन्न प्रकार की हीलिंग भी इनमें की जाती है। ये आधुनिक योग और मिशन आश्रम हैं।

फिर कुछ स्वयं घोषित भगवान/अवतारों द्वारा चलाए जा रहे बड़े आश्रम हैं, जो एक प्रकार से व्यवसायिक केंद्र भी हैं।

इतना सब कहने के बाद भारत के मुख्य 13 अखाड़ों के बारे में भी बताना चाहिए। ये संन्यासियों के संगठित मठ (monastic order) हैं। भारत की संन्यासी परंपरा को समझने के लिए यह बहुत महत्वपूर्ण हैं। भारत के सभी प्रमुख अखाड़े मिलकर अखिल भारतीय अखाड़ा परिषद के अंतर्गत कार्य करते हैं। यह लगभग 13 प्रमुख अखाड़ों का समन्वय करता है। सनातन धर्म में इनका बहुत बड़ा आध्यात्मिक प्रभाव है। कई लोग मानते हैं कि इनके पास रहस्यमय शक्तियाँ हैं और ये वास्तव में असाधारण मानवें हैं।

सबसे शक्तिशाली और प्राचीन 13 अखाड़े –

जूना अखाड़ा

निरंजनी अखाड़ा

महानिर्वाणी अखाड़ा

आनंद अखाड़ा

अटल अखाड़ा

आवाहन अखाड़ा

अग्नि अखाड़ा

इनमें नागा साधु शामिल होते हैं। ये सभी शैव अखाड़े हैं।

राम/कृष्ण भक्ति परंपरा का पालन करने वाले वैष्णव अखाड़े –

निर्मोही अखाड़ा

दिगंबर अखाड़ा

निर्वाणी अखाड़ा

सिख और हिंदू परंपरा के मिश्रण वाले उदासीन / सिख संबंधित अखाड़े –

बड़ा उदासीन अखाड़ा

नया उदासीन अखाड़ा

निर्मल अखाड़ा

ये सभी अखाडे के संन्यासियां हरिद्वार, प्रयागराज, उज्जैन, नासिक के कुंभ मेलों में एकत्रित होते हैं।

ശുക്രതാൽ

കഴിഞ്ഞ ബ്ലോഗിൻ്റെ ബാക്കി ആണ് ഈ എഴുതുന്നത്. ഹസ്തിനപുരം കണ്ട് അമരോഹയിൽ പോയി മടങ്ങി വരുമ്പോൾ ശുക്രതാലിലെ ആശ്രമങ്ങളെ പറ്റി കേട്ടിട്ടുള്ളത്കൊണ്ട് അവിടെയും കൂടെ കാണാം എന്ന് ഞങ്ങൾ തീരുമാനിച്ചു. ഇന്ത്യയിൽ സന്ന്യാസിമാരുടെ ആശ്രമങ്ങൾ കൂടുതൽ ഉള്ളത് ഹരിദ്വാറിൻ്റെ സമീപ ഭാഗങ്ങളിൽ ആണ്. ഹരിദ്വാർ, ഋഷികേശ്, ദക്ഷയാഗം നടന്ന കൻഖൽ, പിന്നെ ഹരിദ്വറിൻ്റെ അടുത്തുള്ള മുസഫർനഗർ ജില്ലയിൽ ഉള്ള ശുക്രതാൽ. ഇന്ത്യയിൽ ഏകദേശം 10000 ആശ്രമങ്ങൾ ഉണ്ട്. മഠങ്ങൾ, അഖാടകൾ, ധരംശാലകൾ ഉൾപ്പടെ ആണ് അത്. അതിനെ പറ്റി താഴെ വിശദമായി എഴുതിയിട്ടുണ്ട്.

അർജ്ജുനൻ്റെ മകൻ അഭിനന്യുവിൻ്റെ മകൻ പരീക്ഷിത്ത് തക്ഷകൻ്റെ കടി ഏറ്റ് മരിക്കുന്നതും ആയുള്ള കഥ നടന്നത് ഇവിടെ ആണ്. ശുകദേവ മഹർഷി മഹാഭാഗവതം ഏഴ് ദിവസങ്ങൾ കൊണ്ട് പരിക്ഷതിന് പറഞ്ഞ് കൊടുക്കുകയും അദ്ദേഹം വിഷമമില്ലാതെ വിധിയെ നേരിടുകയും ചെയ്തതിൻ്റെ ശേഷം ആണ് മഹാഭാഗവത സ്‌പ്താഹം തുടങ്ങിയത്. ശുക മഹർഷിയുടെ ആശ്രമവും, അദ്ദേഹം മഹാഭാഗവത പാരായണം ചെയ്തത് ഏത് വടവൃക്ഷത്തിൻ്റെ കീഴിൽ ഇരുന്നാണോ ചെയ്തത് ആ വൃക്ഷവും ഉണ്ട് അവിടെ. വൃക്ഷത്തിന്റെ വലിപ്പവും ഘടനയും കാരണം പല നിലകളായി കയറി ദർശനം ചെയ്യാൻ സാധിക്കും. ഞങ്ങൽ അഞ്ചാം നിലയിൽ ആണ് ദർശനം നടത്തിയത്.

വൃക്ഷത്തിൻ്റെ ഒരു ശാഖയിൽ ഒരു ഗണപതി രൂപം ഉണ്ടായിരിക്കുന്നതും കണ്ടു. വൃക്ഷത്തിൻ്റെ അഞ്ചാം നിലയിൽ തന്നെ പത്ത് ആളുകൾ വട്ടത്തിൽ നിന്നാൽ ഉള്ള അത്രം വണ്ണം ഉണ്ടായിരുന്നത് വെള്ള മുണ്ട് ഉടുത്ത് അണയിച്ചാണ് നിർത്തിയിരിക്കുന്നത്. 

കഥ ഇങ്ങനെ ആണ്. ഒരു ദിവസം പരീക്ഷിത്ത്  വേട്ടയാടിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ ദാഹവും ക്ഷീണവും കാരണം ഒരു ആശ്രമത്തിൽ എത്തി. അവിടെ ധ്യാനത്തിലിറിക്കുന്ന ഋഷി രാജാവിനെ ശ്രദ്ധിച്ചില്ല. കോപം പിടിച്ച രാജാവ് ഒരു മരിച്ച പാമ്പിനെ മഹർഷിയുടെ കഴുത്തിൽ വച്ചു. ഇത് കണ്ട മഹർഷിയുടെ മകൻ ശപിച്ചു,

ഏഴ് ദിവസത്തിനകം തക്ഷക സർപ്പം നിന്നെ കടിക്കും.

ആ ശാപം ഏറ്റ ശേഷം, രാജാവ് പരീക്ഷിത് ആത്മവിചാരത്തിനായി ഗംഗാതീരത്ത് ഉപവാസം ആരംഭിച്ചു.

അപ്പോൾ ശുകദേവ മഹർഷി എത്തി, അദ്ദേഹം 7 ദിവസത്തിൽ ഭാഗവതം വിശദമായി പറഞ്ഞു.

ഇതാണ് “ഭാഗവത സപ്താഹം” എന്ന പാരായണപരമ്പരയുടെ തുടക്കം.

ഇവിടെ ഇരുന്ന് ഭാഗവതം കേൾക്കുക  മോക്ഷത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നതെന്ന് വിശ്വാസം. അതുകൊണ്ടാണ് ഇന്നും ശുക്രതാലിൽ സപ്താഹ പാരായണങ്ങൾ ഗംഗാനദി തീരത്ത് സന്യാസിമാരുടെ ആശ്രമങ്ങളിൽ സജീവമായി നടക്കുന്നത്.

ഭാരതീയ പുരാണങ്ങളിൽ അത്യന്തം ഗൗരവത്തോടെ പറയപ്പെടുന്ന ഒരു കഥയാണ് പരീക്ഷിത് രാജാവിന്റെ അവസാന ഏഴ് ദിവസങ്ങൾ. ഇത് ഒരു രാജാവിന്റെ മരണം മാത്രമല്ല… മരണത്തെ നേരിടുന്ന ഒരു മനുഷ്യന്റെ ആത്മീയ യാത്രയാണ്.

ആശ്രമങ്ങൾ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഉള്ളത് ഹരിദ്വാർ–ഋഷികേശ് ബെൽറ്റിൽ ആണ്. ഹരിദ്വാർ 300+ ഋഷികേശ് 150–200, കൻഖൽ 30–50 ശുക്രതാൽ 10–25 ആകെ 500 മുതൽ 600 വരെ ആശ്രമങ്ങൾ ഈ ബെൽറ്റിൽ ഉണ്ട്. പിന്നെ വാരണാസി 100 ആശ്രമങ്ങൾ വൃന്ദാവൻ 200, നാസിക്കും ഉജ്ജയിനും കൂടെ 100, ഹിമാലയ മേഖല ആയ ബദരീനാഥ്, കേദാർനാഥ്, ഗംഗോത്രി ഭാഗത്ത് അനേകം ചെറിയ ആശ്രമങ്ങൾ തിരുവണ്ണാമലൈ, മൈസൂർ, കോയമ്പത്തൂർ, പുരി, പിന്നെ ദക്ഷിണ ഭാരതത്തിലെ കുറെ വലിയ മഠങ്ങൾ, ഹിമാലയം, വാരണാസി ഭാഗത്തെ കുറെ അഖാടകൾ എല്ലാം കൂടെ ഇന്ത്യയിൽ ഏകദേശം 10000 ആശ്രമങ്ങൾ ഉണ്ട്. പിന്നെ സാധാരണ സന്ന്യസികൾക്ക് പോലും കയറി ചെല്ലാൻ സാധിക്കാത്ത കുറെ ആശ്രമങ്ങൾ ഹിമലയത്തിലും ലഡാക്കിലും ഉണ്ട്. ഉദാഹരണത്തിന് ബദരിനാരായനിൽ ഉള്ള 1800 വർഷമായി ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന മഹാവതാർ ബാബാജിയുടെ ആശ്രമം പോലുള്ളവയിൽ ചെല്ലണമെങ്കിൽ അതുപോലെ കഠിന തപസ്സ് ചെയ്യേണ്ടി വരും. ഇവ ഹിഡൻ അല്ലെങ്കിൽ കഠിന തപസ്യ ആധാരമായ ആശ്രമങ്ങൾ ആണ്. ലഡാക്കിൽ കൂടുതലും ബൗദ്ധ സന്യാസിമാരുടെ ആശ്രമങ്ങൾ ആണ്.

ആശ്രമങ്ങൾ പല സമ്പ്രദായങ്ങളായി ആയി ആണ് ഉള്ളത്. ദശനാമി സന്ന്യാസം, അദ്വൈത വേദാന്ത

സന്ന്യാസം, വൈഷ്ണവ സമ്പ്രദായം, ശൈവ സമ്പ്രദായം, സിദ്ധ/തമിഴ് സിദ്ധ സമ്പ്രദായം, ചില mission-based organizations, ISKCON പോലുള്ള global movement.

ദശനാമി സന്ന്യാസി (Adi Shankaracharya tradition). സ്ഥാപകൻ: ആദി ശങ്കരാചാര്യർ. പ്രധാന കേന്ദ്രങ്ങൾ: ഹരിദ്വാർ, ഋഷികേശ്, വാരണാസി, ഉജ്ജയിനി. പിന്നെ ആദി ശങ്കരാചാര്യരുടെ 4 പ്രധാന മഠങ്ങൾ: യജുർവേദം ബേസ്ഡ് ആയി ശൃംഗേരി ശാരദാ പീഠം (ദക്ഷിണം) അഹം ബ്രഹ്മാസ്മി ആണ് അവരുടെ മഹവാക്യം. സാമവേദം ബേസ്ഡ് ആയി ദ്വാരക ശാരദാ പീഠം (പശ്ചിമം) തത്വമസി ആണ് മഹാവാക്യം. അഥർവവേദം ബേസ്ഡ് ആയ ജ്യോതിര്‍മഠം (ഉത്തര) അയമാത്മ ബ്രഹ്മ ആണ് മഹാവാക്യം. ഋഗ്വേദം ബേസ്ഡ് ആയ ഗോവർധന മഠം (കിഴക്ക്) പ്രജ്ഞാനം ബ്രഹ്മ ആണ് വേദ വാക്യം.

अहं ब्रह्मास्मि → ഞാൻ തന്നെയാണ് ബ്രഹ്മം

तत्त्वमसि → നീ തന്നെയാണ് അത് (പരമ സത്യം)

अयमात्मा ब्रह्म → ഈ ആത്മാവാണ് ബ്രഹ്മം

प्रज्ञानं ब्रह्म → ബോധമാണ് ബ്രഹ്മം.

പിന്നെ ഉള്ളത് അഖാഡ സിസ്റ്റം (Naga sadhus ഉൾപ്പെടെ ഉള്ളവ) ഗോറഖ്പൂർ

ഹരിദ്വാർ ഹിമാലയ ഗുഹകളിൽ ഉള്ള ഗോരക്ഷനാഥ് നാഥ് സമ്പ്രദായം (Nath Yogis). ഉത്തർപ്രദേശ് മുഖ്യമന്ത്രി ആദിത്യനാഥ് നാഥ് സമ്പ്രദായം പിന്തുടരുന്ന ഗോരഖ്‌നാഥ് മഠത്തിന്റെ മഹന്ത് (head priest) ആണ്. ലോകമെമ്പാടും ഉള്ള 5000 അമ്പലങ്ങളുടെ നാഥനും കൂടെ ആണ്.

നാഥ് സമ്പ്രദായത്തിലെ മൽസ്യേന്ദ്ര നാഥ് മുതലായ 9 നാഥന്മാർ (നവനാഥർ), അവരുടെ ശക്തികൾ വളരെ interesting sabjuct ആണ്.

കൃഷ്ണ ഭക്തി, കീർത്തനം, ജപം എന്നിവ പിന്തുടരുന്ന വൈഷ്ണവ സമ്പ്രദായം (Bhakti tradition) ആണ് അടുത്തത്. രാമാനുജാചാര്യർ

മധ്വാചാര്യർ

ചൈതന്യ മഹാപ്രഭു (iscon) എന്നിവർ  ആണ് പ്രധാന ആചാര്യർ. പ്രധാന കേന്ദ്രങ്ങൾ വൃന്ദാവനം, മധുര, പുരി ഒക്കെ ആണ്.

അടുത്തത് തിരുവണ്ണാമലൈ

പലനി കേന്ദ്രങ്ങൾ ആയി ഉള്ള അഗസ്ത്യർ, ഭോഗർ എന്നിവരുടെ യോഗ, ഔഷധ ശാസ്ത്രം, കായകല്പം, ആന്തരിക പരിവർത്തനം ബേസ്ഡ് ആയ സിദ്ധ / തമിഴ് സിദ്ധ സമ്പ്രദായം.

പിന്നെ ഞാൻ ആരാകുന്നു എന്ന സെൽഫ് എൻക്വയറി നടത്തുന്ന

ജ്ഞാന മാർഗം ബേസ്ഡ് ആയ രമണ മഹർഷിയുടെ തിരുവണ്ണാമലൈയിലെ ആശ്രമം.

ഋഷികേശ്, കൊൽക്കത്ത, മുംബൈ ബേസ്ഡ് ആയി ചില ടെക്‌നിക്ക്കളും, ക്രിയ യോഗയും, ഹഠ യോഗയും പല വിധ ധ്യാനങ്ങളും, ഹോമങ്ങളും, കീർത്തനങ്ങളും ഒക്കെ വഴി ആത്മജ്ഞാനം ഉണ്ടാക്കുന്നവ. കുണ്ഡലിനി അവാകേണിങ്, പല വിധ ഹീലിംഗ് ഒക്കെ നടത്തുന്ന Modern Yoga & Mission Ashrams.

പിന്നെ ഉള്ളത് കുറച്ച് സ്വയം പ്രഖ്യാപിത ദൈവങ്ങളുടെ/അവതാരങ്ങളുടെ ബിസിനെസ്സ് കേന്ദ്രങ്ങൾ നടത്തുന്ന വലിയ ആശ്രമങ്ങൾ.

ഇത്രയും പറഞ്ഞ സ്ഥിതിക്ക് ഭാരതത്തിലെ മുഖ്യ 13 അഖാഡകളെ കുറിച്ചും പറയണമല്ലോ. സന്ന്യാസിമാരുടെ സംഘടിത ഓർഡർ (monastic order) ആണ്. ഇന്ത്യയിലെ സന്ന്യാസി പരമ്പരയെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഇത് വളരെ പ്രധാനമാണ്. ഇന്ത്യയിലെ എല്ലാ പ്രധാന അഖാഡകളും ചേര്‍ന്ന് പ്രവർത്തിക്കുന്നത് അഖിൽ ഭാരതീയ അഖാഡ പരിഷത്ത് ആണ്. ഇത് ഏകദേശം 13 പ്രധാന അഖാഡകളെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്നു. സനാതന ധർമ്മത്തിൽ ഇവർക്ക് വലിയ ആത്മീയ സ്വാധീനം ഉണ്ട്. പല രഹസ്യ ശക്തികളും ഉള്ള ഇവർ അസാധാരണ മാനവർ തന്നെ ആണ്.

ഏറ്റവും ശക്തവും പഴയതുമായ 13 അഖാഡകൾ -

ജൂന അഖാഡ

നിരഞ്ജനി അഖാഡ

മഹാനിർവാണി അഖാഡ

ആനന്ദ അഖാഡ

അതൽ അഖാഡ

അവാഹൻ അഖാഡ

അഗ്നി അഖാഡ

ഇവയിൽ നാഗ സന്ന്യാസികൾ (Naga Sadhus) ഉൾപ്പെടുന്നു. ഈ പറഞ്ഞവ എല്ലാം ശൈവ അഖാഡകൾ ആണ്.

രാമ/കൃഷ്ണ ഭക്തി സമ്പ്രദായം പിന്തുടരുന്ന വൈഷ്ണവ അഖാഡകൾ -

നിർമോഹി അഖാഡ

ദിഗംബർ അഖാഡ

നിർവാണി അഖാഡ

സിഖ്, ഹിന്ദു സമ്പ്രദായ മിശ്രണം പിന്തുടരുന്ന ഉദാസീൻ / സിഖ് ബന്ധമുള്ള അഖാഡകൾ -

ബഡ ഉദാസീൻ അഖാഡ

നയ ഉദാസീൻ അഖാഡ

നിർമൽ അഖാഡ

ഇവർ എല്ലാവരും ഒത്ത് ചേരുന്നത് ഹരിദ്വാർ, പ്രയാഗരാജ്

ഉജ്ജയിൻ, നാസിക് കുംഭമേളകളിൽ ആണ്.

हस्तिनापुर

आज मेरठ में हूँ। यह एक ऐसी पवित्र भूमि है जहाँ रामायण और महाभारत— दोनों की कथाएँ एक साथ जीवंत होती हैं।

रावण की पत्नी मंदोदरी के पिता मायासुर द्वारा शासित मायाराष्ट्र भी यहीं माना जाता है। साथ ही, कौरव और पांडव जहाँ पले-बढ़े, और द्रौपदी चीर हरण की घटना जिस हस्तिनापुर के राजमहल में हुई — वह भी आज के मेरठ क्षेत्र से जुड़ा हुआ है।

अहल्या द्रौपदी कुंती तारा मंदोदरी तथा।

पंचकन्या स्मरेन्नित्यं महापातक नाशनम्॥

पंचकन्याओं के रूप में प्रसिद्ध —

अहल्या (बोध/awakening),

द्रौपदी (समर्पण/surrender),

कुंती (धैर्य/patience),

तारा (विवेक/wisdom),

और मंदोदरी (धर्म/righteousness) — इन पाँचों में से मंदोदरी का संबंध मेरठ से माना जाता है।

कहते हैं कि सबसे शक्तिशाली और ज्ञानी पति पाने की कामना से मंदोदरी ने यहाँ बिलेश्वर महादेव मंदिर में तपस्या और पूजा की थी।

दिल्ली से लगभग 80 किमी दूर स्थित मेरठ के आसपास महाभारत से जुड़े अनेक ऐतिहासिक और पौराणिक स्थल हैं — जैसे इंद्रप्रस्थ (आज का दिल्ली), कुरुक्षेत्र जहाँ महायुद्ध हुआ, और बरनावा/बागपत (प्राचीन वर्णावत) जहाँ पांडवों को जलाके मारने केलिए कौरवों ने लक्षगृह बनाया गया था।

लगभग 5000 वर्ष पुराने हस्तिनापुर के स्पष्ट अवशेष आज भले ही दिखाई नहीं देते, लेकिन वहाँ एक विशाल वटवृक्ष आज भी मौजूद है। मान्यता है कि जब पांडवों ने जुए में द्रौपदी को हार दिया और उसका चीरहरण किया जा रहा था, तब श्री कृष्ण ने इसी स्थान से उसकी लाज बचाने के लिए उसे अनंत वस्त्र प्रदान किए थे।

उस वटवृक्ष के पास एक आश्रम भी है। जब मैं और डॉक्टर खिवालिया साहब वहाँ पहुँचे, तो तीन संन्यासी वहाँ उपस्थित थे। हम कुछ समय उनके साथ बैठे, बातचीत की, चाय पी, और उस वृक्ष की तस्वीरें लेकर आगे बढ़ गए।

वटवृक्ष से लगभग 150 मीटर की दूरी पर वह स्थान है जहाँ कौरव और पांडवों के बीच जुए का खेल हुआ था — राजदरबार। लगभग 2–3 किलोमीटर लंबा ऊँचा क्षेत्र ही हस्तिनापुर के प्राचीन राजमहल का हिस्सा माना जाता है।

यात्रा के दौरान रास्ते में मिलने वाले कुत्तों को भोजन कराने की आदत के कारण हम एक दुकान पर बिस्कुट लेने रुके। वहाँ दुकानदारों ने बंदरों के लिए भुने चने और मिठाई लेने की सलाह दी, तो हमने वह भी एक-एक किलो खरीद लिया और आगे बढ़े।

हालाँकि महल आज स्पष्ट रूप से दिखाई नहीं देता, लेकिन पूरे क्षेत्र को जम्बूद्वीप के नाम से जाना जाता है, जहाँ बहुत सारे सुंदर जैन मंदिरे बने हुए हैं।

इसके बाद हमने राजपरिवार की रानियों द्वारा पूजित शिव और काली मंदिरों के दर्शन किए। वहाँ पूजा-अर्चना कर, रास्ते में बंदरों और कुत्तों को भोजन कराते हुए आगे बढ़ते रहे।

करीब 2 किलोमीटर आगे जाकर हमने भीष्म पितामह के स्नान और ध्यान से जुड़ा गंगा नदी का तट भी देखा। वहाँ से हम अमरोहा की ओर लौट गए।

वापसी के दौरान हमने शुक्रताल का भी दर्शन किया, जहाँ मान्यता है कि परीक्षित (अभिमन्यु के पुत्र) ने श्राप मिलने के बाद अपने जीवन के अंतिम सात दिन तपस्या में बिताए थे। उस अद्भुत अनुभव को अगले ब्लॉग में साझा करूँगा।

ഹസ്‌തിനപുരം

ഇന്ന് മീററ്റിൽ. രാമായണവും മഹാഭാരതവും ചേർന്ന് നിൽക്കുന്ന ഒരു ഭൂമിയാണ് ഇത്.

രാവണൻ്റെ ഭാര്യ മന്ധോദരിയുടെ അച്ഛൻ മായാസുരൻ എന്ന ആർകിടെക്ട് ഭരിച്ചിരുന്ന മായാരാഷ്ട്രവും, കൗരവരും പാണ്ഡവരും ജിവിച്ച് വളർന്ന, കുരുക്ഷേത്ര യുദ്ധത്തിനു കാരണമായ ദ്രൗപദിയുടെ വസ്ത്രാക്ഷേപം നടന്ന ഹസ്തിനപുരം കൊട്ടാരം ഉണ്ടായിരുന്നത് ഇപ്പോഴത്തെ മീററ്റിൽ ആയിരുന്നു. 

अहल्या द्रौपदी कुंती तारा मंदोदरी तथा।

पंचकन्या स्मरेन्नित्यं महापातक नाशनम्॥

പഞ്ചകന്യകൾ ആയി അറിയപെടുന്ന അഹല്യ (ബോധോദയം/awakening) ദ്രൗപതി(സമർപ്പണം/Surrender) കുന്തി (സഹനം/Patience) താര (വിവേകം/Wisdom) മണ്ഡോദരി (ധർമ്മം/Righteousness) എന്നിവരിലെ മണ്ഡോദരിയുടെ നടാണ് മീററ്റ്.

ഏറ്റവും ശക്തനും ജ്ഞാനിയുമായ വ്യക്തിയെ വിവാഹം കഴിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച് മണ്ഡോദരി പൂജ ചെയ്ത ബിൽവേശ്വർ ക്ഷേത്രവും ഉണ്ട് ഇവിടെ.

ഡൽഹിയിൽ നിന്ന് 80 km അകലത്തിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന മീററ്റിന് ചുറ്റും മഹാഭാരതവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സ്ഥലങ്ങൾ ആണ്. പാണ്ഡവരുടെ കൊട്ടാരം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥ എന്ന ഡൽഹി, കൗരവരും പാണ്ഡവരും യുദ്ധം ചെയ്ത കുരുക്ഷേത്രം, കൗരവർ പാണ്ഡവരെ ചുട്ട് കൊല്ലാൻ ഉണ്ടാക്കി കൊടുത്ത ലാക്ഷാഗൃഹ കൊട്ടാരം സ്ഥിതി ചെയ്തിരുന്ന വർണവ്രത (ഇപ്പോഴത്തെ ബാഗ്പത്/ബർണാവ ഡൽഹിയിൽ നിന്ന് 40km) എന്ന സ്ഥലവും ഒക്കെ. 

അയ്യായിരം വർഷങ്ങൾക്ക് മുൻപുള്ള ഹസ്തിനാപുരത്തിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ ഇന്ന് വ്യക്തമായി കാണാൻ കഴിയുന്നില്ലെങ്കിലും, ദ്രൗപദിയുടെ വസ്ത്രാക്ഷേപം നടന്ന സമയത്ത് ശ്രീ കൃഷ്ണൻ ദ്രൗപദിക്ക് നാണം മറക്കാൻ തുണി കൊടുത്തത് ഈ മരത്തിൽ ഇരുന്നോണ്ട് ആണ് എന്ന് പറയുന്ന ഒരു വടവൃക്ഷം ഉണ്ട് അവിടെ. വടവൃക്ഷത്തിന് അടുത്ത് ഒരു ആശ്രമം ഉണ്ട്, ഞാനും കൂട്ടുകാരൻ ഡോക്ടറും ചെല്ലുമ്പോൾ 3 സന്ന്യാസിമാർ ഉണ്ടായിരുന്നു. കുറച്ച് നേരം അവരുടെ കൂടെ ഇരുന്ന് പരിചയപ്പെട്ട് ചായയും കുടിച്ച് ആ മരത്തിൻ്റെ ഫോട്ടോകളും എടുത്ത് പുറപെട്ടു.

വടവൃക്ഷത്തിൽ നിന്ന് 150 മീറ്റർ എതിർ ഭാഗത്ത് ആയിരുന്നു ചൂത് കളി നടന്ന രാജ്ദർബാർ ഉണ്ടായിരുന്ന സ്ഥലം. ഏകദേശം 2-3 കിലോമീറ്റർ നീളത്തിൽ ഉയർന്ന ഒരു പ്രദേശം – അതാണ് കൊട്ടാരഭാഗം. യാത്രയ്ക്കിടെ വഴിയിൽ കാണുന്ന പട്ടികൾക്ക് ഭക്ഷണം നൽകുന്ന ശീലം ഉള്ളതിനാൽ, ബിസ്ക്കറ്റ് വാങ്ങാൻ ഒരു കടയിൽ കയറിയപ്പോൾ, അവിടെവെച്ച് കടക്കാർ കുരങ്ങുകൾക്ക് കൊടുക്കാൻ വറുത്ത കടലയും മധുരവും ഓരോ കിലോ വാങ്ങാൻ നിർബന്ധിച്ചു. അതും വാങ്ങി മുന്നോട്ട് പോയി.

കൊട്ടാരം കണ്ടില്ലെങ്കിലും ജമ്പുദ്വീപ് എന്നറിയപ്പെടുന്ന ആ ഭാഗം മുഴുവനും മനോഹരമായ ജൈന മത ക്ഷേത്രങ്ങൾ ഉണ്ട്.

തുടർന്ന്, രാജകുടുംബത്തിലെ റാണിമാർ പൂജയ്ക്കായി എത്തിയിരുന്ന ശിവനും കാളിയുടെയും ക്ഷേത്രങ്ങൾ സന്ദർശിച്ചു. അവിടെ ദർശനം നടത്തി, വഴിയിലുണ്ടായിരുന്ന കുരങ്ങുകൾക്കും പട്ടികൾക്കും ഭക്ഷണം നൽകി മുന്നോട്ട് നീങ്ങി. ഏകദേശം 2 കിലോമീറ്റർ യാത്ര കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, Bhishma പിതാമഹൻ സ്നാനത്തിനും ധ്യാനത്തിനുമായി പോയിരുന്ന ഗംഗാനദി തീരവും കണ്ടു. അവിടെ നിന്ന് അമരോഹയിലേക്ക് തിരിച്ചു.

മടങ്ങി വരുന്ന വഴി, അർജ്ജുനൻ്റെ പേരക്കുട്ടി പരിക്ഷിത്തിന് ശാപം ലഭിച്ച ശേഷം അവസാന ഏഴ് ദിവസങ്ങൾ തപസ്സ് ചെയ്തതായി പറയുന്ന ശുക്രതാൾ എന്ന സ്ഥലവും കണ്ടു. അതിന്റെ അനുഭവങ്ങൾ അടുത്ത ബ്ലോഗിൽ പങ്കുവെക്കാം.

कलश लेकर चिता के चारों ओर तीन बार खूमने का कारण

क्या आपने कभी कंधे पर पानी से भरा मिट्टी का कलश लेकर चिता के चारों ओर तीन बार घूमने की परंपरा का कारण जाना है? यह मृत शरीर के संस्कार से जुड़ा एक महत्वपूर्ण अनुष्ठान है।

कलश = शरीर

जल = जीवन

परिक्रमा = जीवन चक्र

कलश तोड़ना = अंतिम विदाई

पीछे की ओर तर्पण = पूर्वजों का स्मरण

हर बार जब परिक्रमा की जाती है, तो कर्म कराने वाले आचार्य मिट्टी के कलश के नीचे चाकू से एक छेद करते हैं। उस छेद के माध्यम से जल पीछे की ओर बहता हुआ गिरता है।

इस प्रकार जब तीन बार परिक्रमा पूरी होती है, तो कलश में बने तीन छेदों से जल पीछे की ओर बह चुका होता है। अंत में उस कलश को पीछे की ओर फेंक दिया जाता है, जिससे वह जमीन पर गिरकर टूट जाता है। यदि नहीं टूटे, तो पीछे से कर्म करने वाला व्यक्ति उसे तोड़ देता है।

यह अनुष्ठान हिंदुओं के अंतिम संस्कार में सामान्यतः देखा जाता है।

इसी प्रकार जब किसी को आशीर्वाद दिया जाता है, तो हथेली को सिर पर रखकर आशीर्वाद दिया जाता है।

लेकिन पितृ कर्म करते समय, विशेषकर बलि और तर्पण के समय, हाथ को उल्टा करके (पीछे की ओर) करके किया जाता है।

देव कार्य आगे की ओर और पितृ तर्पण पीछे की ओर किया जाता है।

तो केवल पितरों को ही पीछे स्थान क्यों दिया गया है?

इसका आधार क्या है?

कुण्डलिनी में अग्नि स्वरूप में स्थित आत्मा, छह मुख्य मर्म स्थानों के माध्यम से अपनी चेतना को आगे की ओर प्रसारित करती है।

इन छह स्थानों को रीढ़ की हड्डी के निचले भाग से ऊपर की ओर इस प्रकार नाम दिया गया है:

मूलाधार चक्र

स्वाधिष्ठान चक्र

मणिपुर चक्र

अनाहत चक्र

विशुद्धि चक्र

आज्ञा चक्र

इन छह चक्रों को षडाधार चक्र कहा जाता है। योग का या प्राणिक हीलिंग अध्ययन करने वालों को इन षडाधार चक्रों का ज्ञान होता है।

इन छह चक्रों के अतिरिक्त, सिर के शीर्ष पर सहस्रार पद्म नामक मोक्ष स्थान भी होता है।

इस मोक्ष स्थान सहस्रार पद्म से पहले स्थित विशुद्धि चक्र के पास, अर्थात कंधे के स्थान पर ही पानी से भरा मिट्टी का कलश रखा जाता है।

चाहे पुरुष हो या स्त्री, शरीर से आत्मचेतना इन छह चक्रों के माध्यम से आगे की ओर प्रवाहित होती है, इसलिए यह माना जाता है कि पितृ देवता हमेशा पीछे की ओर स्थित होते हैं। जैसे जब प्रकाश आगे की ओर पड़ता है, तो छाया पीछे की ओर चली जाती है।

इसी कारण पितरों के लिए तर्पण पीछे की ओर किया जाता है और यह परंपरा पीढ़ी दर पीढ़ी चली आ रही है।

इन छह सीढ़ियों को पार करके, और सिर के शीर्ष पर स्थित सहस्रार पद्म को भी पार करने के बाद ही मोक्ष प्राप्त होता है।

योगी लोग कुण्डलिनी से जीवात्मा को षडाधार चक्रों के माध्यम से ऊपर उठाकर सहस्रार पद्म के द्वारा प्राण त्यागकर समाधि प्राप्त करते हैं। इसी कारण जो लोग समाधि प्राप्त करते हैं, उनके लिए यह अंतिम संस्कार का यह विशेष अनुष्ठान नहीं किया जाता।