രണ്ടര അക്ഷരം

अढ़ाई अक्षर के ब्रह्मा और अढ़ाई अक्षर की सृष्टि,

अढ़ाई अक्षर के विष्णु और अढ़ाई अक्षर की लक्ष्मी,

अढ़ाई अक्षर की दुर्गा और अढ़ाई अक्षर की शक्ति,

अढ़ाई अक्षर की श्रद्धा और अढ़ाई अक्षर की भक्ति।

अढ़ाई अक्षर का त्याग और अढ़ाई अक्षर का ध्यान,

जन्म से लेके मृत्यु तक हम बंधे हैं अढ़ाई अक्षर में,

है अढ़ाई अक्षर ही वक्त में और अढ़ाई अक्षर ही अंत में,

समझ ना पाया कोई क्या रहस्य है अढ़ाई अक्षर में।

രണ്ടര അക്ഷരത്തിൻ്റെ ബ്രഹ്മാ 

രണ്ടര അക്ഷരത്തിൻ്റെ സൃഷ്ടിയും,

രണ്ടര അക്ഷരത്തിൻ്റെ വിഷ്ണുവും 

രണ്ടര അക്ഷരത്തിൻ്റെ ലക്ഷ്മിയും,

രണ്ടര അക്ഷരത്തിൻ്റെ ദുർഗ്ഗയും 

രണ്ടര അക്ഷരത്തിൻ്റെ ശക്തിയും,

രണ്ടര അക്ഷരത്തിൻ്റെ ശ്രദ്ധയും 

രണ്ടര അക്ഷരത്തിൻ്റെ ഭക്തിയും.

രണ്ടര അക്ഷരത്തിൻ്റെ ത്യാഗവും 

രണ്ടര അക്ഷരത്തിൻ്റെ ധ്യാനവും,

ജനനം മുതൽ മരണം വരെ നമ്മൾ രണ്ടര അക്ഷരത്തിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു,

സമയത്തിൽ ഉള്ളതും രണ്ടര അക്ഷരമാണ്, നമ്മുടെ അവസാനവും രണ്ടര അക്ഷരമാണ്,

പക്ഷേ രണ്ടര അക്ഷരത്തിൻ്റെ രഹസ്യം എന്താണെന്ന് ആർക്കും ഇതുവരെ മനസ്സിലായില്ല.

ഈ വരികളിലെ "അഢായി അക്ഷർ" (ढाई अक्षर / രണ്ടര അക്ഷരം) എന്നത് സാധാരണ അക്ഷരങ്ങളുടെ എണ്ണമല്ല; ഒരു ആത്മീയ പ്രതീകം ആണ്.

Kabir Das പ്രസിദ്ധമായ ഒരു ദോഹയിൽ പറഞ്ഞത്:

"पोथी पढ़ि पढ़ि जग मुआ, पंडित भया न कोय।

ढाई आखर प्रेम का, पढ़े सो पंडित होय॥"

അർത്ഥം:

എത്ര ഗ്രന്ഥങ്ങൾ വായിച്ചാലും യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനം ലഭിക്കണമെന്നില്ല.

എന്നാൽ "പ്രേമം" (സ്നേഹം) എന്ന രണ്ടര അക്ഷരത്തിന്റെ സത്യം മനസ്സിലാക്കുന്നവനാണ് യഥാർത്ഥ പണ്ഡിതൻ.

Simplicity is now the luxury trend.

Simplicity is now the luxury trend.

•Quality over quantity.

•Calmness over chaos.

•Authenticity over showmanship.

•Refinement over exaggeration.

In a world addicted to noise,

simplicity has become power.

True luxury is no longer about showing more —

it is about needing less,

choosing carefully,

and carrying elegance without effort.

गंगा दशहरा

हरिद्वार और प्रयागराज जैसे पवित्र शहरों में आज से शुरू होकर दस दिनों तक गंगा दशहरा का उत्सव मनाया जाएगा।

गंगा दशहरा वह पावन पर्व है, जो उस दिव्य दिन की स्मृति में मनाया जाता है जब माँ गंगा स्वर्ग से पृथ्वी पर अवतरित हुई थीं। मैं उन्हें “गंगा माया” इसलिए कहता हूँ क्योंकि गंगा बेसिन भारत के कुल भू-भाग का लगभग 26% हिस्सा कवर करता है, और भारत की लगभग 30–40% कृषि योग्य भूमि इसी गंगा बेसिन से जुड़ी हुई है। सच कहें तो गंगा केवल एक नदी नहीं, बल्कि भारत की जीवनरेखा है।

“दशहरा” शब्द का अर्थ है — “दस पापों का नाश”।
ऐसी मान्यता है कि इस दिन गंगा में स्नान करने से मन, वचन और कर्म से किए गए दस प्रकार के पाप दूर हो जाते हैं।

पुराणों के अनुसार, राजा भगीरथ की कठोर तपस्या से प्रसन्न होकर देवी गंगा पृथ्वी पर अवतरित हुईं। माना जाता है कि उनका यह अवतरण भगीरथ के शापित पूर्वजों को मोक्ष प्रदान करने के लिए हुआ था। गंगाजल ने उनकी आत्माओं को शुद्ध किया और उन्हें मुक्ति प्रदान की।

गंगा और पंचप्रयाग की उत्पत्ति

गंगा के निर्माण के पीछे एक अद्भुत आध्यात्मिक और भूवैज्ञानिक कथा छिपी हुई है।

🔹 भागीरथी नदी
भागीरथी नदी उत्तराखंड के उत्तरकाशी जिले में स्थित गंगोत्री हिमनद के “गोमुख” नामक स्थान से निकलती है। हिंदू मान्यताओं में भागीरथी को ही गंगा का वास्तविक उद्गम माना जाता है।

🔹 अलकनंदा नदी
अलकनंदा नदी सतपथ हिमनद से निकलती है।

उत्तराखंड के देवप्रयाग में जब भागीरथी और अलकनंदा का संगम होता है, तभी से यह महान नदी “गंगा” कहलाती है। इसी कारण देवप्रयाग को श्रद्धापूर्वक “गंगा की जन्मभूमि” कहा जाता है।

“प्रयाग” का अर्थ है — नदियों का पवित्र संगम।
हिमालय क्षेत्र में स्थित पाँच प्रमुख संगमों को सामूहिक रूप से “पंचप्रयाग” कहा जाता है।

पंचप्रयाग:

1️⃣ विष्णुप्रयाग – अलकनंदा और धौलीगंगा का संगम।
2️⃣ नंदप्रयाग – अलकनंदा और नंदाकिनी का मिलन।
3️⃣ कर्णप्रयाग – अलकनंदा और पिंडार नदियों का संगम; महाभारत के कर्ण से जुड़ी कथाएँ भी यहाँ प्रसिद्ध हैं।
4️⃣ रुद्रप्रयाग – अलकनंदा और मंदाकिनी का संगम। मंदाकिनी नदी केदारनाथ क्षेत्र से आती है।
5️⃣ देवप्रयाग – भागीरथी और अलकनंदा का दिव्य संगम, जहाँ से वे मिलकर “गंगा” बनती हैं। ✨

गंगा केवल एक नदी नहीं है।
भारतीय संस्कृति में वह आध्यात्मिकता, पवित्रता, मातृत्व और मोक्ष का जीवंत प्रतीक हैं।

ഗംഗ ദശര

ഇന്ന് മുതൽ പത്ത് ദിവസത്തേക്ക് ഹരിദ്വാർ, പ്രയാഗ്രാജ് പോലുള്ള പുണ്യ നഗരങ്ങളിൽ ഗംഗാദശര ആഘോഷം തുടങ്ങുന്നു.

ഗംഗാമയ്യാ (ഞാൻ അങ്ങനെ ആണ് വിളിക്കുന്നത്, കാരണം ഗംഗാ നദീതടം ഇന്ത്യയുടെ മൊത്തം ഭൗമവിശാലതയുടെ ഏകദേശം 26% ഭാഗം വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്നു, ഇന്ത്യയിലെ കൃഷിയോഗ്യ ഭൂമിയുടെ ഏകദേശം 30–40% വരെ ഗംഗാ നദീതടവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്) സ്വർഗ്ഗത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമിയിലേക്ക് അവതരിച്ച ദിനത്തിന്റെ ഓർമ്മയായി ആഘോഷിക്കുന്ന ഉത്സവമാണ് ഗംഗാ ദശഹറ.

"ദശ് ഹറ” എന്ന പദം “പത്ത് പാപങ്ങൾ നീക്കൂന്നത് എന്ന അർത്ഥവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. ഈ ദിവസം ഗംഗയിൽ വിശുദ്ധ സ്നാനം ചെയ്യുന്നത് ചിന്ത, വാക്ക്, പ്രവൃത്തി എന്നിവയിലൂടെ സംഭവിക്കുന്ന പത്ത് തരത്തിലുള്ള പാപങ്ങൾ നീക്കുമെന്ന് വിശ്വസിക്കുന്നു

ഭഗീരഥ രാജാവിൻ്റെ കഠിന തപസ്സിന്റെ ഫലമായി ദേവി ഗംഗ ഭൂമിയിലേക്ക് ഇറങ്ങി വന്നു. ഭഗീരഥന്റെ ശപിക്കപ്പെട്ട പൂർവ്വികർക്കു മോക്ഷം നൽകാനായിരുന്നു ഈ അവതാരം എന്നാണ് വിശ്വാസം. ഗംഗാജലം അവരുടെ ആത്മാക്കളെ ശുദ്ധീകരിച്ച് മോക്ഷം നൽകി എന്ന് പുരാണങ്ങൾ പറയുന്നു.

ഗംഗയുടെ ഉത്ഭവവും പഞ്ചപ്രയാഗുകളും

ഗംഗയുടെ രൂപീകരണത്തിന് പിന്നിലും വലിയൊരു ആത്മീയ-ഭൗമശാസ്ത്ര കഥയുണ്ട്.

ഭാഗീരഥി നദി: ഉത്തരാഖണ്ഡിലെ ഉത്തരകാശി ജില്ലയിലുള്ള ഗംഗോത്രി ഹിമാനിയിലെ 'ഗോമുഖ്' എന്ന സ്ഥലത്തുനിന്നാണ് ഭാഗീരഥി നദി ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. ഹൈന്ദവ പുരാണങ്ങളിലും വിശ്വാസങ്ങളിലും ഗംഗയുടെ യഥാർത്ഥ ഉത്ഭവമായി കണക്കാക്കുന്നത് ഭാഗീരഥിയെയാണ്.

അളകനന്ദ നദി - സത്പഥ് ഹിമാനിയിൽ നിന്നാണ് അളകനന്ദ ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. ഈ രണ്ട് നദികളും ഉത്തരാഖണ്ഡിലെ ദേവപ്രയാഗിൽ സംഗമിക്കുന്ന നിമിഷം മുതൽ ആ മഹാനദി “ഗംഗ” എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ദേവപ്രയാഗിനെ പലരും “ഗംഗയുടെ ജന്മസ്ഥലം” എന്നാണ് ഭക്തിപൂർവ്വം വിളിക്കുന്നത്.

“പ്രയാഗ്” എന്നാൽ ഹിമാലയ മേഖലയിൽ നദികൾ തമ്മിൽ സംഗമിക്കുന്ന വിശുദ്ധ സ്ഥലങ്ങളെയാണ് “പ്രയാഗ്” എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. അളകനന്ദ നദിയുമായി വിവിധ നദികൾ ചേരുന്ന അഞ്ച് മഹാസംഗമങ്ങൾ ചേർന്നതാണ് പ്രശസ്തമായ “പഞ്ചപ്രയാഗ്”.

പഞ്ചപ്രയാഗുകൾ:

1️⃣ വിഷ്ണുപ്രയാഗ് – അളകനന്ദയും ധൗളിഗംഗയും സംഗമിക്കുന്നു.

2️⃣ നന്ദപ്രയാഗ് – അളകനന്ദയും നന്ദാകിനിയും ഒന്നിക്കുന്നു.

3️⃣ കർണപ്രയാഗ് – അളകനന്ദയും പിണ്ഡാർ നദിയും സംഗമിക്കുന്നു; മഹാഭാരതത്തിലെ കർണനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കഥകളും ഇവിടെ പ്രശസ്തമാണ്.

4️⃣ രുദ്രപ്രയാഗ് – അളകനന്ദയും മണ്ഡാകിനിയും ഇവിടെ ചേരുന്നു. കെദാർനാഥ് ഭാഗത്ത് നിന്നാണ് മണ്ഡാകിനി വരുന്നത്.

5️⃣ ദേവപ്രയാഗ് – ഭാഗീരഥിയും അളകനന്ദയും ഒന്നിച്ച് “ഗംഗ”യായി മാറുന്ന അതിപവിത്ര സംഗമം.

ഗംഗ ഒരു നദി മാത്രമല്ല ഇന്ത്യൻ സംസ്കാരത്തിൽ അത് ആത്മീയതയുടെ, ശുദ്ധിയുടെ, മാതൃത്വത്തിന്റെ, മോക്ഷത്തിന്റെ ജീവിക്കുന്ന പ്രതീകമാണ്.

फल्गु नदी

गया में फल्गु नदी के तट पर किया जाने वाला पिंडदान हिंदू धर्म में विशेष महत्व रखता है। भारत के विभिन्न हिस्सों से लोग गया इसलिए आते हैं क्योंकि ऐसी मान्यता है कि यहाँ पितृकर्म करने से पूर्वजों को परम शांति और मोक्ष की प्राप्ति होती है। कुछ पारंपरिक मान्यताओं के अनुसार, यदि कोई श्रद्धा और विधिपूर्वक गया में पिंडदान कर दे, तो बाद में प्रतिवर्ष श्राद्ध करना अनिवार्य नहीं माना जाता। हालांकि यह मान्यता अलग-अलग क्षेत्रों और पारिवारिक परंपराओं के अनुसार भिन्न हो सकती है।

गया की एक और विशेषता यह है कि यहाँ महिलाओं को भी पिंडदान और तर्पण करने की अनुमति है। इसे माता सीता द्वारा राजा दशरथ को स्वयं पिंड अर्पित करने की कथा से जोड़ा जाता है। इसी कारण यहाँ महिलाएँ अपने पति के परिवार के दिवंगत सदस्यों के लिए, तथा अपने संबंधियों और मित्रों के लिए भी श्राद्ध कर्म करती हैं। इसी आस्था और आध्यात्मिक महत्व के कारण देश के अनेक भागों से श्रद्धालु गया आकर पिंडदान और तर्पण करते हैं।

“क्या इतनी विशाल रेत की भूमि भी कोई पवित्र नदी हो सकती है?”

फल्गु नदी के तट पर पहली बार खड़े होकर मन में यही प्रश्न उठता है। ऊपर से देखने पर दूर-दूर तक केवल सूखी रेत दिखाई देती है। लेकिन स्थानीय लोग शांत स्वर में कहते हैं — “फल्गु भीतर बहने वाली नदी है… यह माता सीता के श्राप के कारण ऊपर से दिखाई नहीं देती। केवल वर्षा ऋतु में ही इसका जल सतह पर बहता है।”

यहीं से इस नदी की कथा आरम्भ होती है।

पुराणों के अनुसार, वनवास के दौरान भगवान राम, माता सीता और लक्ष्मण राजा दशरथ के श्राद्ध कर्म के लिए गया आए थे। राम और लक्ष्मण आवश्यक सामग्री लाने चले गए और सीता नदी तट पर प्रतीक्षा कर रही थीं। तभी राजा दशरथ की आत्मा सीता के सामने प्रकट हुई और बोली — “मुझे भूख लगी है… समय निकलता जा रहा है… मुझे अभी पिंड प्रदान करो।”

उस समय सीता के पास न चावल था, न तिल। तब उन्होंने फल्गु नदी के तट की रेत से ही पिंड बनाकर दशरथ को अर्पित कर दिया। उस समय अक्षयवट वृक्ष, फल्गु नदी, एक गाय, तुलसी का पौधा और एक ब्राह्मण — ये पाँचों साक्षी थे।

कुछ समय बाद जब राम लौटे और सीता ने उन्हें यह घटना बताई, तो उन्हें आश्चर्य हुआ — “पूर्वज भला रेत से बने पिंड को कैसे स्वीकार कर सकते हैं?” तब सीता ने उन पाँचों साक्षियों को सत्य बताने के लिए बुलाया। लेकिन अक्षयवट वृक्ष को छोड़कर बाकी सभी ने सत्य से इंकार कर दिया। क्रोधित होकर सीता ने उन्हें श्राप दिया।

फल्गु नदी को श्राप मिला कि वह ऊपर से नहीं बहेगी और रेत के नीचे बहती रहेगी।

गया के ब्राह्मणों को कभी पूर्ण संतोष नहीं मिलेगा।

वहाँ तुलसी का पौधा नहीं फलेगा।

और गाय के मुख की बजाय उसके पीछे के भाग की पूजा की जाएगी।

इस कथा में एक और महत्वपूर्ण संदेश छिपा है — महिलाएँ भी पिंडदान कर सकती हैं। समाज में सामान्यतः यह माना जाता है कि पितृकर्म केवल पुरुष ही करते हैं। लेकिन गया की यह कथा बताती है कि महिलाओं को भी अपने पूर्वजों के लिए श्राद्ध और तर्पण करने का आध्यात्मिक अधिकार है। यही कारण है कि आज भी अनेक महिलाएँ गया में पिंडदान करती हैं।

फल्गु नदी केवल हिंदुओं के लिए ही नहीं, बल्कि बौद्ध धर्म के लिए भी अत्यंत पवित्र मानी जाती है। इसी नदी के तट पर सिद्धार्थ गौतम ने कठोर तपस्या की थी। बाद में सुजाता द्वारा दिए गए दूध-चावल का सेवन करने के पश्चात उन्होंने बोधिवृक्ष के नीचे ज्ञान प्राप्त किया।

आज भी फल्गु नदी के तट पर खड़े होकर ऐसा महसूस होता है मानो इतिहास, आस्था और पौराणिक कथाएँ एक साथ साँस ले रही हों। एक ओर सीता के श्राप की कथा, दूसरी ओर बुद्ध की तपस्या, और तीसरी ओर अपने पूर्वजों के लिए प्रार्थना करते श्रद्धालु… गया केवल एक तीर्थ नहीं, बल्कि एक गहरा आध्यात्मिक अनुभव है।

ഫാൽഗു നദി

ഗയയിലെ ഫാൽഗു നദി തീരത്ത് നടത്തുന്ന പിണ്ഡദാനത്തിന് ഹിന്ദു വിശ്വാസത്തിൽ പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഇവിടെ പിതൃകർമ്മം നിർവഹിച്ചാൽ പിതൃങ്ങൾക്ക് ശ്രേഷ്ഠമായ തൃപ്തിയും മോക്ഷലാഭവും ലഭിക്കുമെന്ന വിശ്വാസം കൊണ്ടാണ് ഇന്ത്യയുടെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നുള്ളവർ ഗയയിൽ എത്തുന്നത്. ചില പരമ്പരാഗത വിശ്വാസങ്ങൾ പ്രകാരം ഗയയിൽ സമ്പൂർണ വിധിയിൽ പിണ്ഡദാനം നടത്തിയാൽ പിന്നീട് ആവർത്തിച്ച് വാർഷിക ബലി നിർബന്ധമല്ലെന്നും കരുതപ്പെടുന്നു. എങ്കിലും ഇത് പ്രദേശങ്ങളുടെയും കുടുംബാചാരങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ വ്യത്യാസപ്പെടാം.

ഗയയിലെ മറ്റൊരു പ്രത്യേകത സ്ത്രീകൾക്കും പിണ്ഡദാനവും തർപ്പണവും നടത്താൻ അനുവാദമുള്ള തീർത്ഥസ്ഥാനമാണെന്നതാണ്. സീത, ദശരഥന് സ്വയം പിണ്ഡം അർപ്പിച്ച ഐതിഹ്യവുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി ഇതിനെ കാണാറുണ്ട്. അതിൻ്റെ കഥ താഴെ കൊടുക്കുന്നുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ ഭർത്താവിന്റെ കുടുംബത്തിലെ മരിച്ചവർക്കും സ്വന്തം ബന്ധു-മിത്രാദികൾക്കും സ്ത്രീകൾ ഇവിടെ ശ്രാദ്ധകർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിക്കുന്ന പതിവുണ്ട്. ഈ വിശ്വാസവും ആത്മീയ പ്രാധാന്യവും കൊണ്ടാണ് രാജ്യത്തിന്റെ പല ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള തീർത്ഥാടകർ ഗയയിൽ എത്തി ബലി-തർപ്പണ ക്രിയകൾ നടത്തുന്നത്.

 “ഇത്ര വലിയ മണൽപ്പരപ്പാണോ ഒരു പുണ്യനദി? പുറത്തേക്ക് വരണ്ട മണൽ മാത്രം കാണാം. പക്ഷേ നാട്ടുകാർ പറയും: ഫാൽഗു ഉള്ളിലൂടെ ഒഴുകുന്നുണ്ട്, സീതയുടെ ശാപം കൊണ്ടാണ് മുകളിലൂടെ ഒഴുകാത്തത് എന്ന്. മഴക്കാലത്ത് മുകളിലൂടെയും നിറഞ്ഞ് കവിഞ്ഞ് ഒഴുകും.

 

അവിടെയാണ് ഈ നദിയുടെ കഥ തുടങ്ങുന്നത്.

പുരാണപ്രകാരം വനവാസത്തിൽ ആയിരുന്ന രാമനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും ദശരഥ മഹാരാജാവിന്റെ ശ്രാദ്ധത്തിനായി ഗയയിൽ എത്തി. സീതയെ നദി കരയിൽ ഇരുത്തി രാമനും ലക്ഷ്മണനും ബലിക്ക് വേണ്ട സാധനങ്ങൾ ഒരുക്കാൻ പോയി.  ആ സമയം ദശരഥന്റെ ആത്മാവ് സീതയുടെ മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. “എനിക്ക് വിശക്കുന്നു… സമയം കഴിഞ്ഞുപോകുന്നു… ഇപ്പോൾ തന്നെ പിണ്ഡം നൽകൂ” എന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ അപേക്ഷ.

കയ്യിൽ അരിയുമില്ല, എള്ളുമില്ല. സീത നദിക്കരയിലെ മണൽ കൊണ്ട് തന്നെ പിണ്ഡം നിർമ്മിച്ച് ദശരഥന് സമർപ്പിച്ചു. അക്ഷയവട വൃക്ഷം, ഫാൽഗു നദി, ഒരു പശു, തുളസി, ഒരു ബ്രാഹ്മണൻ — ഇവരെല്ലാം സാക്ഷികളായിരുന്നു.

പിന്നീട് രാമൻ തിരിച്ചെത്തിയപ്പോൾ, സീത പിന്ധദാനം നടത്തിയത് പറഞ്ഞപ്പോൾ “മണൽ കൊണ്ട് നൽകിയ പിണ്ഡം എങ്ങനെ പിതൃക്കൾ സ്വീകരിക്കും?” എന്ന സംശയം ഉയർന്നു. സീത സാക്ഷികളെ വിളിച്ചു. എന്നാൽ അക്ഷയവടം ഒഴികെ മറ്റെല്ലാവരും ഞങ്ങൽ കണ്ടില്ല എന്ന് പറഞ്ഞ് നിഷേധിച്ചു. അതിന്റെ കോപത്തിലാണ് സീത ഫാൽഗുവിനെ ശപിച്ചതെന്നാണ് വിശ്വാസം — “ഇനി നീ പുറത്തേക്ക് ഒഴുകരുത്.” അതുകൊണ്ടാണ് ഇന്നും ഫാൽഗു നദി കൂടുതലായും മണലിനടിയിലൂടെ ഒഴുകുന്നു എന്ന് നാട്ടുകാർ വിശ്വസിക്കുന്നു.

സത്യം നിഷേധിച്ചതിനാൽ സീത ശപിച്ചത് ഇപ്രകാരം ആയിരുന്നു.

- ഫാൽഗു നദി മണലിനടിയിലൂടെ ഒഴുകട്ടെ

- ഗയ ബ്രാഹ്മണർ ഒരിക്കലും തൃപ്തരാകരുത്

- തുളസി അവിടെ വളരാതിരിക്കട്ടെ

- പശുവിന്റെ മുൻഭാഗത്തിന് പകരം പിൻഭാഗം ആരാധിക്കപ്പെടട്ടെ

ഈ കഥയ്ക്ക് മറ്റൊരു വലിയ സന്ദേശവും ഉണ്ട് — സ്ത്രീകൾക്കും പിണ്ഡദാനം ചെയ്യാം എന്നത്. സാധാരണയായി പിതൃകർമ്മങ്ങൾ പുരുഷന്മാർ ചെയ്യുന്നതായാണ് സമൂഹത്തിൽ ധാരണ. എന്നാൽ ഗയയിലെ സീതയുടെ കഥ സ്ത്രീക്കും പിതാക്കൾക്ക് ശ്രാദ്ധം ചെയ്യാനുള്ള ആത്മീയ അവകാശം ഉണ്ടെന്ന് ഓർമ്മപ്പെടുത്തുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇന്നും പല സ്ത്രീകളും ഗയയിൽ പിണ്ഡദാനം നടത്തുന്നു.

ഫാൽഗു ഹിന്ദുക്കൾക്ക് മാത്രമല്ല, ബൗദ്ധമതത്തിനും അതീവ പുണ്യ നദി ആണ്. ഇതേ നദീതീരത്താണ് സിദ്ധാർത്ഥ ഗൗതമൻ കഠിന തപസ്സ് അനുഷ്ഠിച്ചതും, പിന്നീട് സുജാത നൽകിയ പാൽപായസം കഴിച്ച് ബോധിവൃക്ഷത്തിൻ കീഴിൽ ജ്ഞാനോദയം നേടിയതും.

ഇന്ന് ഫാൽഗുവിന്റെ കരയിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ ചരിത്രവും പുരാണവും ഒരുമിച്ച് ശ്വാസമെടുക്കുന്നതുപോലെ തോന്നും. ഒരു വശത്ത് സീതയുടെ ശാപകഥ, മറുവശത്ത് ബുദ്ധന്റെ ധ്യാനം, മറ്റൊരുവശത്ത് പിതാക്കൾക്കായി പ്രാർത്ഥിച്ച് നിൽക്കുന്ന മനുഷ്യർ… ഗയ എന്ന സ്ഥലം ഒരു യാത്രയല്ല, ഒരു അനുഭവമാണ്.

വെളളം

വെള്ളത്തിന് എക്സ്പയറി ഡേറ്റ് ഉണ്ടോ?

രാജസ്ഥാനിലെ മറുഭൂമിയിൽ കൂട്ടുകാരൻ്റെ വീട്ടിൽ കുറേ ദിവസങ്ങൾ താമസിച്ചപ്പോൾ കുടി വെള്ളത്തിന് വിഷമം ഇല്ലായിരുന്നെങ്കിലും കുളിക്കാൻ ബാത്ത്റൂമിൽ മഗ്ഗിന് പകരം തന്നിരുന്നത് നമ്മൾ വീട്ടിൽ വെള്ളം കുടിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന ഒരു സ്റ്റീൽ ഗ്ലാസ് ആയിരുന്നു. കുറച്ച് വെള്ളത്തിൽ കുളിക്കാൻ ആയിരുന്നു അത്.

പലപ്പോഴും വെള്ളത്തിന്റെ ‘എക്സ്പയറി ഡേറ്റ്’ നമ്മൾ നമ്മുടെ സൗകര്യത്തിനും ചിന്താഗതിക്കുമനുസരിച്ച് നിശ്ചയിക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ അതിന് യാതൊരു ശാസ്ത്രീയ അടിസ്ഥാനവും ഇല്ല. ഒന്ന് ഈ വിരോധാഭാസം ചിന്തിച്ചുനോക്കൂ.

ദിവസവും ടാപ്പ് വെള്ളം ലഭിക്കുന്നിടത്ത് ഇന്നലത്തെ വെള്ളം ‘പഴകിയത്’ എന്ന് പറഞ്ഞ് ഒഴുക്കിക്കളയുന്നു. (എക്സ്പയറി ഡേറ്റ്: 1 ദിവസം).

അഞ്ച് എട്ട് ദിവസത്തിലൊരിക്കൽ വെള്ളം വരുന്നിടത്ത്: അതേ വെള്ളം എട്ട് ദിവസങ്ങൾ വരെ തികച്ചും ശുദ്ധവും കുടിക്കാൻ യോജിച്ചതുമായിരിക്കും.

വിവാഹങ്ങളിലും ആഘോഷങ്ങളിലും, കൈയിൽ പുതിയ ബിസ്ലറി ബോട്ടിൽ കിട്ടുന്ന മുറയ്ക്ക് പഴയ പകുതി നിറഞ്ഞ ബോട്ടിൽ വേസ്റ്റ് എന്ന് കരുതി ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.

മരുഭൂമിയിൽ യാത്രയ്ക്കിടെ അടുത്ത ജലസ്രോതസ് കിട്ടുന്നതുവരെ വെള്ളത്തിന്റെ ഓരോ തുള്ളിയും അമൃതവും പുതുമയുമാണ്.

അണക്കെട്ടുകളിലെയും കുളങ്ങളിലെയും വെള്ളം അടുത്ത മഴക്കാലം വരെയും (വരൾച്ചയെങ്കിൽ 2-3 വർഷം വരെയും) ഉപയോഗയോഗ്യമായിരിക്കും.

ബോർവെല്ലുകളിൽ 50 മുതൽ 500 അടി ആഴത്തിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന വെള്ളം നൂറുകണക്കിന് വർഷങ്ങൾ പഴക്കമുള്ളതായിരിക്കാം. എന്നിരുന്നാലും അത് ആരോഗ്യത്തിന് ഏറ്റവും സുരക്ഷിതവും ശുദ്ധവുമായ വെള്ളമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

ഒറ്റവാക്കിൽ പറഞ്ഞാൽ, വെള്ളത്തിന് യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒരു എക്സ്പയറി ഡേറ്റില്ല. വെള്ളത്തിന്റെ ‘എക്സ്പയറി’ നമ്മുടെ ചിന്തയും ലഭ്യതയും അനുസരിച്ചാണ് തീരുമാനിക്കപ്പെടുന്നത്.

വെള്ളം എളുപ്പത്തിൽ ലഭിക്കുമ്പോൾ അത് പഴകിയതാണെന്ന് നമ്മൾ കരുതുന്നു; ക്ഷാമമുണ്ടാകുമ്പോൾ അതേ വെള്ളം അമൂല്യമാകുന്നു.

അതിനാൽ വെള്ളം ബുദ്ധിപൂർവ്വവും ഉത്തരവാദിത്വത്തോടെയും മിതമായും ഉപയോഗിക്കണം. അല്ലെങ്കിൽ വെള്ളം തീരുന്നതിന് മുമ്പ് തന്നെ നമ്മുടെ ഈ അശ്രദ്ധമായ ചിന്താഗതിയാണ് നമ്മെ ദാഹിപ്പിച്ച് കൊല്ലുക.

ജലം തന്നെയാണ് ജീവൻ... ജലം ഉണ്ടെങ്കിൽ നാളെയുണ്ട്!

The Life

Only two days in our life are not given to us as complete 24 hours —

the day we are born,

and the day we leave this world.

Every other day, God gifts us a full 24 hours.

But…

how much of that time do we truly live with awareness?

How many moments do we spend in genuine happiness?

How many days make our heart feel,

‘Today, I truly lived.’

And the fewer such days become,

the more illnesses begin to grow —

sometimes in the mind,

sometimes in the body.

Life is not measured by the number of years we live…

but by the memories of the moments we lived happily.”

അവസാന പേന

മധുരയിലെ മീനാക്ഷി അമ്മൻ ക്ഷേത്രം പ്രവേശന കവാടം…

കഥയുടെ പേര് — “അവസാന പേന”

എല്ലാ ദിവസവും രാവിലെ 6 മണിക്ക് തന്നെ ക്ഷേത്ര കവാടത്തിന് മുമ്പിൽ 60 വയസ്സുള്ള പേരിയസ്വാമി എന്ന നിർധന ബ്രാഹ്മണൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ ഒരു ചെറിയ തുണി വിരിച്ചിരിക്കും. അതിന്മേൽ പേനകൾ, പെൻസിലുകൾ, റബ്ബറുകൾ, കമ്പസ് ബോക്സുകൾ… ഇങ്ങനെ കുറച്ച് പഠനോപകരണങ്ങൾ നിരത്തിയിരിക്കും.

ഒരു ചെറിയ ഫുട്പാത്ത് കട.

പക്ഷേ വലിയ വരുമാനം ഒന്നുമില്ല.

പക്ഷേ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്ത അതിസാധാരണമല്ലായിരുന്നു.

പെരിയാസാമിക്ക് ഒരു പതിവുണ്ടായിരുന്നു.

ഏതെങ്കിലും കുട്ടി പേന ചോദിച്ച് വന്നാൽ ആദ്യം അദ്ദേഹം ചോദിക്കും:

“മോനേ… പരീക്ഷ എഴുതാനാണോ പോകുന്നത്?”

“അതെ അപ്പൂപ്പാ… ഇന്ന് ഗണിത പരീക്ഷയാണ്. ഞാൻ പേന മറന്നുപോയി.”

ഉടൻ പെരിയാസാമി നല്ലൊരു പേന തിരഞ്ഞെടുത്ത് കൊടുക്കും.

“ഇതാ… ഇത് ഭാഗ്യമുള്ള പേനയാണ്.

പോയി 100ൽ 100 മാർക്കും വാങ്ങി വരണം.”

“എത്ര രൂപയാണ് പേനയുടെ വില?”

“പണം പിന്നെ തന്നാൽ മതി.

ആദ്യം പരീക്ഷ എഴുതി എത്ര മാർക്ക് കിട്ടി എന്ന് വന്ന് പറഞ്ഞിട്ട് പണം തന്നാൽ മതി."

കുട്ടികൾ സന്തോഷത്തോടെ ഓടിപ്പോകും. പക്ഷേ അവർ പിന്നെ തിരികെ വരാറില്ല. പെരിയാസാമിയും ഒരിക്കലും ആരോടും പണം ചോദിക്കാറില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാര്യ തങ്കം പലപ്പോഴും ശകാരിക്കും:

“നിങ്ങൾക്ക് ബുദ്ധിയില്ലേ…?

ഒരു പേനയ്ക്ക് പത്ത് രൂപയാണ് വില.

ഇങ്ങനെ സൗജന്യമായി കൊടുത്തുകൊണ്ടിരുന്നാൽ നമുക്ക് എന്ത് കഴിക്കാനാണ്?

വീട്ടുവാടക ആരാണ് കൊടുക്കുക?”

അപ്പോൾ പെരിയാസാമി ഒരു പഴയ ഡയറി എടുത്ത് കാണിക്കും.

അതിൽ തീയതിയോടെ കുറിപ്പുകൾ എഴുതിയിരുന്നു:

“12.03.2010 – രമേഷ് – ഗണിത പരീക്ഷ – പേന – ബാക്കി”

“05.06.2011 – സുമതി – ഹിന്ദി പരീക്ഷ – പേന – ബാക്കി”

“18.09.2013 – മുരുകൻ – പത്താം ക്ലാസ് ബോർഡ് പരീക്ഷ – പേന – ബാക്കി”

മുഴുവൻ ഡയറിയും ഇത്തരത്തിലുള്ള “ബാക്കി” കണക്കുകളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു.

എണ്ണിയപ്പോൾ ഏകദേശം 3000 പേനകൾ.

മൊത്തം മുപ്പതിനായിരം രൂപ.

പെരിയാസാമി പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പറയും:

“തങ്കമേ… ഇത് കടമല്ല.

ഇത് എന്റെ നിക്ഷേപമാണ്.

ഒരു ദിവസം ഇത് തിരികെ വരും.”

തങ്കം ദീർഘനിശ്വാസം വിടും.

“നിങ്ങളുടെ ഈ നിക്ഷേപം മണ്ണിലാകും…

ഇപ്പോൾ നിങ്ങൾ വയസ്സായി.

ഇനി ആരാണ് തിരികെ വരാൻ പോകുന്നത്?”

ഇരുപത് വർഷങ്ങൾ കടന്നുപോയി.

പെരിയാസാമിക്ക് ഇപ്പോൾ 80 വയസ്.

കാഴ്ച മങ്ങിയിരുന്നു.

കേൾവിയും കുറഞ്ഞിരുന്നു.

എന്നാലും ഇന്നും അതേ ക്ഷേത്ര കവാടം…അതേ തുണി വിരിച്ച് അദ്ദേഹം ഇരിക്കും. പക്ഷേ ഇപ്പോൾ കുട്ടികൾ ജെൽ പേനയും ഓൺലൈൻ പഠനസാധനങ്ങളും ഉപയോഗിക്കുന്നു.

അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചെറിയ വ്യാപാരം പൂർണ്ണമായും നിലച്ചുപോയി.

ഒരു ദിവസം രാവിലെ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മുന്നിൽ ഒരു വലിയ കാർ വന്നു നിന്നു.

സ്യൂട്ട് ധരിച്ച ഏകദേശം 35 വയസ്സുള്ള ഒരാൾ കാറിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി.

കയ്യിൽ പൂക്കളുള്ള ബൊക്കേ.

അവൻ നേരെ പെരിയാസാമിയുടെ അടുത്തേക്ക് ചെന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലിൽ വീണു.

“അപ്പൂപ്പാ… എന്നെ മനസ്സിലായോ?”

പെരിയാസാമി ചെറുപ്പക്കാരനെ നോക്കി.

“മോനേ… ഞാൻ ഇപ്പോൾ വൃദ്ധനായി.

ശരിയായി കാണാൻ പോലും പറ്റുന്നില്ല.”

ആ യുവാവ് ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു:

“അപ്പൂപ്പാ… 18 വർഷം മുമ്പ്… പത്താം ക്ലാസ് ബോർഡ് പരീക്ഷ. ഗണിത പരീക്ഷയുടെ ദിവസം ഞാൻ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ഇവിടെ വന്നിരുന്നു.

എന്റെ പേന പൊട്ടിപ്പോയി.

എൻ്റെ കയ്യിൽ പണം ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.

അപ്പോൾ താങ്കൾ എനിക്ക് ഒരു പേന നൽകി പറഞ്ഞത് ഓർമ്മയുണ്ടോ—

‘ഇത് ഭാഗ്യമുള്ള പേനയാണ്.

പോയി 100 മാർക്ക് വാങ്ങി വരണം.’

താങ്കൾ പണം വാങ്ങിയില്ല.”

പെരിയാസാമിയുടെ മങ്ങിയ ഓർമ്മ തെളിഞ്ഞു.

“മോനേ… നീ…”

“ഞാൻ മുരുകനാണ് അപ്പൂപ്പാ.

ആ പേന ഉപയോഗിച്ചാണ് ഞാൻ പരീക്ഷ എഴുതിയത്.

എനിക്ക് 98 മാർക്ക് കിട്ടി.

ഞാൻ പാസായി.

കോളേജിൽ ചേർന്നു.

ഇന്ന് എനിക്ക് സ്വന്തം സോഫ്റ്റ്‌വെയർ കമ്പനിയുണ്ട്—

Penna Technologies എന്നാണ് കമ്പനിയുടെ പേര്.

എന്റെ ജീവിതം ആരംഭിച്ചത് നിങ്ങൾ നൽകിയ ആ ഒരു പേനയിൽ നിന്നാണ്.”

വാതിൽക്കൽ നിന്നുകൊണ്ട് ഇതെല്ലാം കേട്ടിരുന്ന തങ്കത്തിന്റെ കണ്ണുകളിൽ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞു.

മുരുകൻ ഒരു കവറെടുത്തു.

“അപ്പൂപ്പാ… അന്ന് ഞാൻ താങ്കൾക്ക് 10 രൂപ തരാനുനുണ്ടായിരുന്നു. ഇന്ന് ഞാൻ അത് പലിശ സഹിതം തിരികെ തരുന്നു.”

അതിനുള്ളിൽ 10 ലക്ഷം രൂപയുടെ ചെക്ക്.

പെരിയാസാമിയുടെ കൈകൾ വിറച്ചു.

“മോനേ… എനിക്ക് പണം വേണ്ട.

നീ വിജയിച്ചതാണ് എനിക്ക് ഏറ്റവും വലിയ സന്തോഷം.”

മുരുകൻ മറുപടി പറഞ്ഞു:

“ഇത് പണം അല്ല ദാദാ.

ഇത് താങ്കളുടെ നിക്ഷേപമാണ്.

ലാഭത്തോടെ തിരികെ വന്ന നിക്ഷേപം.

ഇനി താങ്കൾ ഈ ഫുട്പാത്തിൽ ഇരിക്കേണ്ട.

താങ്കളുടെയും അമ്മയുടെയും ഉത്തരവാദിത്വം ഇനി എന്റേതാണ്.”

അടുത്ത ദിവസം പത്രത്തിലെ തലക്കെട്ട്:

“സോഫ്റ്റ്‌വെയർ വ്യവസായി ഫുട്പാത്ത് കടക്കാരനായ വൃദ്ധന് 10 ലക്ഷം രൂപ ഗുരുദക്ഷിണയായി നൽകി.”

ആ വാർത്ത വായിച്ച് അടുത്ത ദിവസം മറ്റൊരു കാർ വന്നു.

“അപ്പൂപ്പാ… ഞാൻ സുമതി.

നിങ്ങളുടെ കടയിൽ നിന്ന് ഹിന്ദി പരീക്ഷയ്ക്ക് പേന വാങ്ങിയിരുന്നു.

ഇന്ന് ഞാൻ ഹിന്ദി അധ്യാപികയാണ്.”

പിന്നെ രമേഷ് വന്നു.

“ദാദാ… ഇന്ന് ഞാൻ ഒരു ഓഡിറ്ററാണ്.

എന്റെ ജീവിതത്തിലെ ആദ്യ ബാലൻസ് ഷീറ്റ് എഴുതിയത് നിങ്ങളുടെ പേന ഉപയോഗിച്ചാണ്.”

ഒരു ആഴ്ചയ്ക്കുള്ളിൽ ക്ഷേത്ര കവാടം ഒരു ഉത്സവമുറ്റം പോലെ മാറി.

ഡോക്ടർമാർ, എഞ്ചിനീയർമാർ, കളക്ടർമാർ, പോലീസ് ഓഫീസർമാർ…

എല്ലാവരും നിരയായി വന്ന് പെരിയാസാമിയുടെ കാലിൽ വീണു.

പൂക്കളും പഴങ്ങളും സമ്മാനങ്ങളും നൽകി.

തങ്കം പഴയ ഡയറി വീണ്ടും തുറന്നു.

3000 എൻട്രികൾ.

30,000 രൂപ ബാക്കി.

പക്ഷേ ഇന്ന് തിരികെ വന്നതിന്റെ മൂല്യം 3 കോടിയിലധികം.

പെരിയാസാമിയുടെ കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞു.

“തങ്കമേ… ഞാൻ പറഞ്ഞില്ലേ…

ഇത് കടമല്ലായിരുന്നു.

ഇവ വിത്തുകളായിരുന്നു.

ഞാൻ അവ വിതച്ചു.

ഇന്ന് അത് ഒരു വലിയ കാടായി വളർന്നു.”

ഇന്ന് മീനാക്ഷി അമ്മൻ ക്ഷേത്രം പ്രവേശന കവാടത്തിൽ ഒരു വലിയ കടയുണ്ട്:

“പെരിയാസാമി പേൻ സ്റ്റോർ”

ആ കടയ്ക്ക് വാടകയില്ല. കാരണം മുരുകൻ ആ കട വാങ്ങിയിരിക്കുകയാണ്.

കടയുടെ മുന്നിൽ ഒരു ബോർഡ്:

“പരീക്ഷയ്ക്ക് പോകുന്ന വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് ഇവിടെ പേന സൗജന്യമാണ്.

തിരികെ വന്ന് നിങ്ങളുടെ മാർക്ക് പറഞ്ഞാൽ മതി.

പണം പിന്നീട് തന്നാൽ മതി.”

അതിന്റെ താഴെ ഒരു ചെറിയ വരി:

“പത്ത് രൂപയുടെ ഒരു പേന

ഒരു ജീവിതം മാറ്റിമറിക്കാം.

വിശ്വാസം കൈവിടരുത്.”

അറിയാമോ ഇന്ന് ആ കട നടത്തുന്നത് ആരാണെന്ന്? മുരുകൻ തന്നെയാണ് —

ആ സോഫ്റ്റ്‌വെയർ കമ്പനി ഉടമ.

ആഴ്ചയിൽ രണ്ട് ദിവസം അദ്ദേഹം തന്റെ സ്യൂട്ടും കോട്ടും മാറ്റിവെച്ച് കടയിൽ ഇരിക്കും.

കുട്ടികൾക്ക് പേന നൽകി പറയും:

“മോനേ… ഇത് ഭാഗ്യമുള്ള പേനയാണ്.

പോയി 100ൽ 100 മാർക്കും വാങ്ങി വരണം.”

നിങ്ങൾ കൊടുക്കുന്നത് ഒരു പേന മാത്രമല്ല…

ഒരു പ്രതീക്ഷയാണ്.

ഒരു ദിവസം ആ പ്രതീക്ഷ തിരികെ വന്ന്

നിങ്ങളുടെ പാദങ്ങളിൽ തലകുനിക്കും.

അന്ന് നിങ്ങൾക്ക് മനസ്സിലാകും—

നിങ്ങൾ ഒരിക്കലും ദരിദ്രരായിരുന്നില്ല.

നിങ്ങൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ വളരെ സമ്പന്നരായിരുന്നു… 🌹

भूत/प्रेत नहीं होता है

मानव समाज में “भूत”, “आत्मा”, “अदृश्य शक्तियाँ” जैसी अवधारणाएँ सदियों से मौजूद हैं। सच में, “भूत” एक ऐसा प्रश्न है जिसका स्पष्ट उत्तर नहीं मिला है। इसके बारे में जितना गहराई से सोचते हैं, उतनी ही अधिक उलझन बढ़ती जाती है। कुछ लोग इसे मानते हैं, कुछ लोग इसे पूरी तरह नकार देते हैं। जैसे “भगवान नहीं है, लेकिन विश्वास है” कहा जाता है, वैसे ही “भूत नहीं है, लेकिन भूत का अनुभव है”। आखिरकार, विश्वास ही सब कुछ है!

अधिकतर लोगों को ऐसा कोई अनुभव हुआ होगा: सोते समय शरीर हिल नहीं पाना, ऐसा महसूस होना कि कोई शरीर के ऊपर बैठा है, सांस रुकने जैसा अनुभव… इसे कई लोग “भूत का अनुभव” कहते हैं। लेकिन क्या इसके पीछे कोई वैज्ञानिक कारण है?

इसका उत्तर 2025 में प्रकाशित मलयालम पुस्तक “अक्षौहिणी” के एक अध्याय में मैंने लिखा है। अभी मैं एक अलग वैज्ञानिक पक्ष बताने जा रहा हूँ।

Sleep Paralysis (नींद में शरीर का न हिल पाना) इस अवस्था में: दिमाग जाग जाता है शरीर अभी भी sleep mode में रहता है hallucination जैसे अनुभव होते हैं। इसे कई लोग “भूत” समझने की गलती करते हैं।

नींद से जागने के समय शरीर ‘तेज़ नेत्र गति अवस्था’ (REM Sleep) में होता है। इस समय मस्तिष्क विश्राम की स्थिति में रहता है। इसलिए चेतना लौटने पर भी कुछ समय तक शरीर को हिलाने में असमर्थता हो सकती है। यह व्यक्ति में भय और चिंता पैदा करता है। ऐसा लगता है जैसे शरीर ने काम करना बंद कर दिया हो या लकवा मार गया हो। कभी-कभी थोड़े समय के लिए hallucination भी हो सकते हैं।

सीने में दबाव महसूस होना, ऐसा लगना कि कोई कमरे में आ रहा है, उसे भूत समझ लेना, शरीर का संतुलन बिगड़ना—इस तरह के भ्रम कुछ समय के लिए हो सकते हैं। सामान्यतः यह कुछ सेकंड से कुछ मिनट तक रहता है। इससे कोई शारीरिक नुकसान नहीं होता, लेकिन अनुभव डरावना हो सकता है।

मुख्य कारण है नींद की कमी। जिन लोगों को 6 घंटे की अच्छी नींद नहीं मिलती, उनमें यह अधिक होता है। दूसरा कारण है नींद का समय अनियमित होना (हर दिन अलग समय पर सोना)। शिफ्ट में काम करने वाले लोगों में यह अधिक देखा जाता है। जो लोग बिना वजह अपनी नींद का समय बिगाड़ते हैं, उनमें भी यह समस्या हो सकती है।

अत्यधिक मानसिक तनाव (काम का दबाव, पारिवारिक समस्याएँ), चिंता की प्रवृत्ति वाले लोग, छोटी-छोटी बातों पर परेशान होने वाले लोग—इनमें यह अधिक होता है। युवाओं में sleep paralysis ज्यादा देखा जाता है। कभी-कभी यह अन्य बीमारियों का लक्षण भी हो सकता है।

‘नार्कोलेप्सी’ नामक बीमारी का भी यह एक लक्षण हो सकता है। कुछ नशीले पदार्थों का उपयोग करने वालों में भी यह हो सकता है।

भूत-प्रेत वाली बातों से जुड़े बंद पड़े घरों में यदि कोई सोए, तो बेहोशी से लेकर मृत्यु तक हो सकती है। इसका कारण कार्बन मोनोऑक्साइड, फॉर्मल्डिहाइड जैसी जहरीली गैसों का अधिक होना है। बंद घरों में दीवारों पर उगने वाले फफूंद को सांस के साथ लेने पर उसमें मौजूद विषैले तत्व रक्त में जाकर बेहोशी पैदा कर सकते हैं।

क्या भूत होते हैं? विज्ञान क्या कहता है?

इसका उत्तर पाने के लिए पहले हमें मानव शरीर को वैज्ञानिक दृष्टिकोण से समझना होगा। मानव शरीर एक energy-based bio-chemical system है।

मृत्यु के बाद energy production रुक जाता है, शरीर विघटित होने लगता है, और गैसें बाहर निकलती हैं।

यह energy हमें ATP (Adenosine Triphosphate) नामक अणु से मिलती है। ATP कोशिकाओं के mitochondria में बनता है। यह cellular respiration प्रक्रिया से बनता है। ATP शरीर की सभी गतिविधियों का fuel है: मांसपेशियों की गति, दिल की धड़कन, दिमाग की सोच—सब ATP से होता है।

कई लोगों की गलतफहमी है कि “ATP सीधे electricity बनता है”। यह सही नहीं है। ATP से कोशिका की membrane पर ion gradients बनते हैं। इससे nerve cells में electrical signals (action potentials) बनते हैं। यानि मानव शरीर एक chemical + electrical system है।

मृत्यु के बाद क्या होता है? ATP बनना बंद हो जाता है, कोशिकाओं को energy नहीं मिलती, शरीर काम करना बंद कर देता है, और ठंडा हो जाता है। शरीर के ठंडा होने की प्रक्रिया को forensic science में Algor mortis कहा जाता है।

यह “energy बाहर जा रही है” नहीं है—बल्कि heat loss है। प्राणिक हीलिंग में हमें सिखाया जाता है कि मरते समय प्राण बाहर नहीं जाता, बल्कि शरीर में आने वाली प्राण शक्ति रुक जाती है। यह “energy बाहर जाना” नहीं, बल्कि heat loss है।

मृत्यु के बाद कोशिकाएँ खुद ही टूटने लगती हैं। Lysosome फट जाते हैं और enzymes बाहर निकलते हैं। इस self-digestion प्रक्रिया को Autolysis कहा जाता है। बैक्टीरिया की क्रिया से शरीर के tissues टूटते हैं। इसे putrefaction कहा जाता है।

Energy कहाँ जाती है? शरीर के molecules टूटकर gases बनते हैं: Carbohydrates, lipids, proteins मिलकर Ammonia, Carbon dioxide, Methane जैसी गैसें बनाते हैं, जो वातावरण में फैल जाती हैं।

विज्ञान के अनुसार Law of Conservation of Energy कहता है कि energy कभी नष्ट नहीं होती, केवल रूप बदलती है। यानी शरीर की energy heat और chemical gases के रूप में बदल जाती है और वातावरण में फैल जाती है।

“भूत” का अनुभव क्यों होता है?

अक्सर लोगों को “भूत देखने” का अनुभव होता है, जिसका कारण है: डर (fear response), अंधविश्वास, अंधेरे का भय, अनिश्चितता और दिमाग की pattern recognition की गलतियाँ। इन सबके मिलकर मन “भूत” की उपस्थिति का अनुभव कराता है।

मृत व्यक्ति के घर से आने के बाद नहाने की परंपरा को कुछ लोग आत्मा का प्रभाव हटाने से जोड़ते हैं। लेकिन वैज्ञानिक दृष्टि से यह decomposition के दौरान बने bacteria और gases से बचाव के लिए है।

अंत में, मानव शरीर एक energy-based biological system है। मृत्यु के बाद: energy production रुकता है, शरीर विघटित होता है और energy heat व gases में बदल जाती है।

विज्ञान ने अभी तक “भूत” नाम की किसी entity के अस्तित्व को प्रमाणित नहीं किया है। लेकिन मानव मन—डर, विश्वास और अनुभव—मिलकर “भूत” का अनुभव पैदा करते हैं।

പ്രേതം ഉണ്ടോ?

മനുഷ്യ സമൂഹത്തിൽ “പ്രേതം”, “ആത്മാവ്”, “അദൃശ്യ ശക്തികൾ” തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ നൂറ്റാണ്ടുകളായി നിലനിൽക്കുന്നു. സത്യത്തിൽ, “പ്രേതം” എന്നത് വ്യക്തമായ ഉത്തരം കിട്ടാത്ത ഒരു ചോദ്യമാണ്. അതിനെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ ചിന്തിച്ചാൽ, പലപ്പോഴും കൂടുതൽ ആശയക്കുഴപ്പം മാത്രം വർദ്ധിക്കുന്നു. ചിലർ അത് വിശ്വസിക്കുന്നു, ചിലർ അതിനെ തള്ളിക്കളയുന്നു. ദൈവം ഇല്ല, പക്ഷെ വിശ്വാസം ഉണ്ട് എന്ന് പറയുന്നത് പോലെ ആണ് പ്രേതം ഇല്ല പക്ഷെ പ്രേതാനുഭവം ഉണ്ട്.

ഒട്ടുമിക്ക ആളുകൾക്കും ഒരു അനുഭവമുണ്ടായിട്ടുണ്ടാകും:

ഉറങ്ങിക്കിടക്കുമ്പോൾ ശരീരം അനങ്ങാൻ കഴിയാത്ത അവസ്ഥ, എന്തോ ഒരാൾ ശരീരത്തിന്മേൽ ഇരിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നൽ, ശ്വാസം മുട്ടുന്നതുപോലുള്ള അനുഭവം…

ഇതിനെ പലരും “പ്രേതാനുഭവം” എന്നു വിളിക്കും. പക്ഷേ ഇതിന് പിന്നിൽ ശാസ്ത്രീയമായ വിശദീകരണങ്ങൾ ഉണ്ടോ?

അതിന് ഉത്തരം 2025ൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച മലയാളം ബുക്ക് അക്ഷൗഹിണിയിലെ ഒരദ്ധ്യായത്തിൽ ഞാൻ എഴുതിയിട്ടുണ്ട്. ഇപ്പോൽ പറയാൻ പോകുന്നത് വേറൊരു ശാസ്ത്രീയ വശം ആണ്.

Sleep Paralysis (ഉറക്കത്തിൽ ശരീരം അനങ്ങാതെ പോകുന്ന അവസ്ഥ)

ഈ അവസ്ഥയിൽ: തലച്ചോർ ഉണരുന്നു

ശരീരം ഇപ്പോഴും sleep mode-ൽ തന്നെ

hallucination പോലുള്ള അനുഭവങ്ങൾ ഉണ്ടാകും. ഇത് പലരും “പ്രേതം” എന്ന് തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നു.

ഉറക്കത്തില്‍നിന്ന് ഉണരുന്ന സമയത്ത് 'ദ്രുദനേത്രചലന അവസ്ഥ' (REM Sleep) എന്ന അവസ്ഥയിലായിരിക്കും ശരീരം ഉള്ളത്. ഈ സമയത്ത് തലച്ചോറ് പൂര്‍ണ്ണമായും മന്ദീഭവിച്ച് വിശ്രമാവസ്ഥയില്‍ ആയിരിക്കും. അതുകൊണ്ട് ബോധം തിരിച്ചുവരുമ്പോള്‍ പോലും ശരീരം ചലിപ്പിക്കാന്‍ കഴിയാത്ത സ്ഥിതിവിശേഷം കുറച്ചുനേരത്തേക്കെങ്കിലും ഉണ്ടായേക്കാം. ഇത് വല്ലാത്ത ഭയവും ആശങ്കയും വ്യക്തിയില്‍ ഉണ്ടാക്കുന്നു. തനിക്ക് ചലനശേഷി നഷ്ടപ്പെട്ടോ, പക്ഷാഘാതം സംഭവിച്ചോ എന്ന ഒരു ഭീതി കടന്നുവന്നേക്കാം. ചിലപ്പോഴെങ്കിലും ഹ്രസ്വനേരം നീണ്ടുനില്‍ക്കുന്ന മിഥ്യാനുഭവങ്ങള്‍ അഥവാ Hallucination ഉണ്ടാകാന്‍ സാധ്യതയുണ്ട്.

നെഞ്ചിനകത്ത് വലിയ സമ്മര്‍ദ്ദം അനുഭവപ്പെടുക, ഏതോ വ്യക്തി മുറിക്കുള്ളിലേക്ക് കടന്നുവരിക, അത് പ്രേതം ആണെന്ന് തെറ്റിദ്ധരിക്കുക, ശരീരം ബാലന്‍സ് തെറ്റി പോവുക ഇത്തരത്തിലുളള മിഥ്യാനുഭവങ്ങളും കുറച്ച് നേരത്തേക്ക് ഉണ്ടാകാന്‍ സാധ്യതയുണ്ട്. സാധാരണഗതിയില്‍ ഏതാനും സെക്കന്റുകള്‍ മുതല്‍ ഏതാനും മിനിട്ടുകള്‍ വരെ ഈ ബുദ്ധിമുട്ട് അനുഭവപ്പെടാന്‍ സാധ്യതയുണ്ട്. ഒരുതരത്തിലുളള ശാരീരിക ആരോഗ്യപ്രശ്‌നവും ഇത് ഉണ്ടാക്കാറില്ല. പക്ഷേ മോശം അനുഭവത്തിലൂടെ കടന്നുപോകുന്ന ആളുകള്‍ക്ക് അതൊരു പേടിപ്പെടുത്തുന്ന അനുഭവമായിരിക്കും.

പ്രധാനമായും ഉറക്കുറവാണ് ഇതിലേക്ക് നയിക്കുന്ന പ്രധാനഘടകം. 6 മണിക്കൂറെങ്കിലും സുഖനിദ്ര കിട്ടാതെ വരുന്ന വ്യക്തികളിലാണ് ഈ അവസ്ഥ വരാന്‍ സാധ്യത കൂടുതല്‍. രണ്ടാമതായി നിദ്രാചക്രം ക്രമം തെറ്റി പോവുക( ഓരോ ദിവസം ഓരോ സമയത്ത് ഉറങ്ങുക) ചിലര്‍ക്ക് ജോലിയുടെ ഭാഗമായി പല സമയങ്ങളിലാകും ഉറങ്ങേണ്ടിവരിക. ഷിഫ്റ്റുള്ള ജോലിക്രമങ്ങള്‍ അനുഭവിക്കുന്ന വ്യക്തികളില്‍. ജോലിയുടെ ഭാഗമല്ലാതെ ഉറക്ക സമയം ശരിയാകാത്ത ആളുകളിലും ഇത്തരത്തില്‍ ബുദ്ധിമുട്ട് ഉണ്ടാകാം.

അമിതമായ മാനസിക സമ്മര്‍ദ്ദം (ജോലി സമ്മര്‍ദ്ദം, കുടുംബ സംഘര്‍ഷം, വ്യക്തികള്‍ തമ്മിലുളള പ്രശ്‌നങ്ങള്‍) ഉളളവര്‍, ഉത്കണ്ഠ അനുഭവിക്കുന്നവര്‍(ജീവിതത്തില്‍ വലിയ പ്രയാസമുണ്ടാക്കുന്ന കാര്യങ്ങള്‍ ഇല്ലെങ്കില്‍ പോലും ചെറിയ കാര്യത്തിന് പോലും ഉത്കണ്ഠപ്പെടുകയും അസ്വസ്ഥതപ്പെടുകയോ ചെയ്യുന്നവര്‍). യുവാക്കളിലാണ് സ്ലീപ് പരാലിസിസ് കൂടുതലായും ഉണ്ടാകുന്നത്. ചിലപ്പോള്‍ മറ്റ് ചില രോഗങ്ങളുടെ ഭാഗമായും സ്ലീപ് പരാലിസിസ് ഉണ്ടാകാം.

'നാര്‍ക്കോലപ്‌സി' എന്ന രോഗത്തിന്റെ ഒരു ലക്ഷണമായും ഇത് ഉണ്ടാവാം.ചില ലഹരിവസ്തുക്കള്‍ ഉപയോഗിക്കുന്ന വ്യക്തികളിലും സ്ലീപ് പരാലിസിസ് ഉണ്ടാകാന്‍ സാധ്യതയുണ്ട്.

പ്രേതബാധ ആരോപിച്ച് അടഞ്ഞുകിടക്കുന്ന വീടുകളിൽ ആരു കിടന്നാലും ബോധക്ഷയം മുതൽ മരണം വരെ സംഭവിക്കാം. കാർബണ്‍ മോണോക്സൈഡ്, ഫോർമാൽഡിഹൈഡ് തുടങ്ങിയ വിഷവാതകങ്ങളുടെ സാന്ദ്രത ഇവിടെ കൂടുതലാകുന്നതാണു കാരണം. അടഞ്ഞു കിടക്കുന്ന വീടുകളിലെ ചുമരുകളിലും മറ്റും പടർന്നു പിടിക്കുന്ന പൂപ്പലുകൾ ശ്വസിക്കുമ്പോൾ അവയിലെ വിഷാംശം രക്തത്തിലെത്തുക വഴി ബോധക്ഷയം സംഭവിക്കാം.

പ്രേതമുണ്ടോ? ശാസ്ത്രം പറയുന്നത് എന്ത്?

ഈ ചോദ്യത്തിന് മറുപടി കണ്ടെത്താൻ, ആദ്യം നമ്മൾ മനുഷ്യ ശരീരത്തെ ഒരു ശാസ്ത്രീയ കാഴ്ചപ്പാടിൽ കാണണം. മനുഷ്യ ശരീരം — ഒരു energy-based ബയോ-കെമിക്കൽ സിസ്റ്റം ആണ്.

മരണത്തിനു ശേഷം, energy production നിൽക്കും, ശരീരം വിഘടിക്കും, gases പുറത്തേക്ക് പോകും.

ഈ energy നമുക്ക് ലഭിക്കുന്നത് ATP (Adenosine Triphosphate) എന്ന ഊർജ തന്മാത്രയിലൂടെ ആണ്. ATP നിർമ്മിക്കുന്നത് കോശങ്ങളിലെ mitochondria ആണ്. ഇത് cellular respiration എന്ന പ്രക്രിയയിലൂടെ നടക്കുന്നു. ATP ശരീരത്തിലെ എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും fuel ആണ്:

പേശികളുടെ ചലനം, ഹൃദയമിടിപ്പ്, തലച്ചോറിന്റെ ചിന്തകൾ ATP വഴി ആണ് നടക്കുന്നത്.

പലർക്കും ഒരു തെറ്റിദ്ധാരണയുണ്ട്: “ATP നേരിട്ട് electricity ആയി മാറുന്നു” എന്ന്.

ഇത് ശരിയല്ല. ATP ഉപയോഗിച്ച് കോശങ്ങളുടെ membrane-ൽ ion gradients ഉണ്ടാകുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി nerve cells-ൽ electrical signals (action potentials) രൂപപ്പെടുന്നു.

അതായത്, മനുഷ്യ ശരീരം ഒരു chemical + electrical system ആണ്.

മരണത്തോടെ എന്താണ് സംഭവിക്കുന്നത്? ATP നിർമ്മാണം പൂർണ്ണമായി നിൽക്കും കോശങ്ങൾക്ക് energy ലഭിക്കാതെ പ്രവർത്തനം നിർത്തും ശരീരം തണുക്കും.

ശരീരം തണുക്കുന്ന ഈ പ്രക്രിയയെ Algor mortis എന്ന് forensic science-ൽ പറയുന്നു.

ഇത് “energy പുറത്ത് പോകുന്നു” എന്നതല്ല — മറിച്ച് heat loss ആണ്. പ്രാണിക് ഹീലിംഗിൽ ഞങ്ങളെ പഠിപ്പിച്ചത് മരിക്കുമ്പോൾ പ്രാണൻ പോകുകയല്ല, ശരീരത്തിലേക്ക് നിരന്തരം വന്ന് കൊണ്ടിരുന്ന പ്രാണ ശക്തി വരുന്നത് നിന്നു എന്നത് പോലെ . ഇത് “energy പുറത്ത് പോകുന്നു” എന്നതല്ല, മറിച്ച് heat loss ആണ്.

മരണത്തിനു ശേഷം, കോശങ്ങൾ സ്വയം ദഹിക്കും. കോശങ്ങളിലെ Lysosome

പൊട്ടുകയും enzymes പുറത്തേക്ക് വരുകയും ചെയ്യും. ഈ self-digestion process നെ Autolysis എന്ന് പറയുന്നു

ബാക്ടീരിയയുടെ പ്രവർത്തനം മൂലം

ശരീരത്തിലെ bacteria tissues breakdown ചെയ്യും. ഇതിനെ putrefaction എന്ന് പറയുന്നു.

Energy എവിടെ പോകുന്നു? ശരീരത്തിലെ molecules breakdown ചെയ്യുമ്പോൾ: carbohydrates, lipids, proteins ഇവ gases ആയി മാറുന്നു: Ammonia, Carbon dioxide, Methane ഇവയാണ് പിന്നീട് അന്തരീക്ഷത്തിലേക്ക് പോകുന്നത്.

ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന നിയമം Law of Conservation of Energy അനുസരിച്ച് Energy ഒരിക്കലും നശിക്കില്ല, രൂപം മാത്രം മാറും. അതായത്: ശരീരത്തിലെ energy  heat + chemical gases ആണ്. ഇത് പരിസരത്തിലേക്ക് diffuse ചെയ്യും. 

“പ്രേതം” എന്ന അനുഭവം എന്തുകൊണ്ട്?

പലപ്പോഴും ആളുകൾക്ക് “പ്രേതം കണ്ടു” എന്ന തോന്നൽ ഉണ്ടാകാൻ കാരണം:

ഭയം (fear response), അന്ധവിശ്വാസങ്ങൾ, ഇരുട്ടിനോടുള്ള പേടിയും, അനിശ്ചിതത്വവും

brainന്റെ pattern recognition തെറ്റുകൾ മൂലവും ആണ്. ഈ ഘടകങ്ങൾ ചേർന്നാണ് മനസ്സ്  പ്രേതാത്മാവിൻ്റെ  presence  അനുഭവിപ്പിക്കുന്നത്.

മരിച്ചവരുടെ വീട്ടിൽ പോയി വന്ന ശേഷം കുളിക്കാൻ പറയുന്ന പതിവ് ചിലർ ആത്മാവിന്റെ സ്വാധീനം ഉള്ളത് പോകാൻ എന്ന് കരുതുന്നു. പക്ഷേ ശാസ്ത്രീയമായി നോക്കുമ്പോൾ: decomposition സമയത്ത് ഉണ്ടാകുന്ന gases, bacteria മുതലായവയിൽ നിന്ന് ശുദ്ധി പാലിക്കാനാണ് ഇത്.

പറഞ്ഞ് വന്നത്, മനുഷ്യ ശരീരം ഒരു energy-based biological system ആണ്.

മരണത്തിനു ശേഷം: energy production നിൽക്കും, ശരീരം വിഘടിക്കും

energy heat, gases ആയി മാറും.

ശാസ്ത്രം ഇതുവരെ “പ്രേതം” എന്നൊരു entity ഉള്ളതായി തെളിയിച്ചിട്ടില്ല. പക്ഷേ മനുഷ്യ മനസ്സ് — ഭയം, വിശ്വാസം, അനുഭവങ്ങൾ — ഇവ ചേർന്നാണ് “പ്രേതം” എന്ന അനുഭവം സൃഷ്ടിക്കുന്നത്.

शुक्रताल

यह पिछले ब्लॉग का बाकी हिस्सा है। हस्तिनापुर देखकर अमरोहा जाकर वापस आते समय शुकृताल के आश्रमों के बारे में सुना था, इसलिए हमने वहाँ भी देखने का निर्णय किया। भारत में संन्यासियों के आश्रम सबसे अधिक हरिद्वार के आसपास के क्षेत्रों में हैं। हरिद्वार, ऋषिकेश, दक्षयज्ञ हुआ कणखल, और हरिद्वार के पास मुजफ्फरनगर जिले में स्थित शुकृताल। भारत में लगभग 10000 आश्रम हैं। इसमें मठ, अखाड़े, धर्मशालाएँ भी शामिल हैं। इसके बारे में नीचे विस्तार से लिखा गया है।

यह वही स्थान है जहाँ अर्जुन के पुत्र अभिमन्यु के पुत्र परीक्षित को तक्षक सर्प के डंसने से मृत्यु हुई थी। शुकदेव महर्षि ने महाभागवत को सात दिनों में परीक्षित को सुनाया और उन्होंने बिना दुःख के अपने भाग्य को स्वीकार किया। उसके बाद ही महाभागवत सप्ताह की परंपरा शुरू हुई। 

शुकदेव महर्षि का आश्रम भी यहाँ है, और जिस वटवृक्ष के नीचे बैठकर उन्होंने महाभागवत का पाठ किया था, वह वृक्ष भी यहाँ मौजूद है। वृक्ष के आकार और संरचना के कारण कई स्तरों पर चढ़कर दर्शन किया जा सकता है। हमने पाँचवें स्तर से दर्शन किया। वृक्ष की एक शाखा पर गणपति का एक रूप भी दिखाई दिया। वृक्ष के पाँचवें स्तर पर ही लगभग दस लोग घेरा बनाकर खड़े हो सकें, इतना मोटा हिस्सा था, जिसे सफेद कपड़े से बाँधकर सुरक्षित रखा गया है।

कथा इस प्रकार है:

एक दिन परीक्षित शिकार करते समय प्यास और थकान के कारण एक आश्रम में पहुँचे। वहाँ ध्यान में लीन ऋषि ने राजा को ध्यान नहीं दिया। क्रोधित होकर राजा ने एक मरे हुए साँप को महर्षि के गले में डाल दिया। यह देखकर महर्षि के पुत्र ने शाप दिया कि सात दिनों के भीतर तक्षक सर्प तुम्हें डँसेगा। उस शाप को स्वीकार करने के बाद, राजा परीक्षित आत्मचिंतन के लिए गंगा तट पर उपवास करने लगे। तब शुकदेव महर्षि वहाँ आए और उन्होंने 7 दिनों में भागवत को विस्तार से सुनाया। यही “भागवत सप्ताह” पाठ परंपरा की शुरुआत है।

यहाँ बैठकर भागवत सुनना मोक्ष की ओर ले जाता है, ऐसा विश्वास है। इसलिए आज भी शुकृताल में गंगा नदी के तट पर संन्यासियों के आश्रमों में सप्ताह पाठ सक्रिय रूप से होते हैं।

भारतीय पुराणों में अत्यंत गंभीरता से वर्णित एक कथा है राजा परीक्षित के अंतिम सात दिनों की। यह केवल एक राजा की मृत्यु नहीं है… बल्कि मृत्यु का सामना कर रहे एक मनुष्य की आध्यात्मिक यात्रा है।

आश्रम सबसे अधिक हरिद्वार–ऋषिकेश बेल्ट में हैं। हरिद्वार 300+, ऋषिकेश 150–200, कणखल 30–50, शुकृताल 10–25, कुल मिलाकर इस बेल्ट में 500 से 600 तक आश्रम हैं। फिर वाराणसी में  लगभग 100 आश्रम, वृंदावन में 200, नासिक और उज्जैन मिलाकर 100, हिमालय क्षेत्र जैसे बद्रीनाथ, केदारनाथ, गंगोत्री में अनेक छोटे आश्रम, तिरुवन्नामलाई, मैसूर, कोयंबटूर, पुरी, फिर दक्षिण भारत के कई बड़े मठ, हिमालय और वाराणसी क्षेत्र के कई अखाड़े—इन सबको मिलाकर भारत में लगभग 10000 आश्रम हैं। 

इसके अलावा हिमालय और लद्दाख में कुछ ऐसे आश्रम भी हैं जहाँ सामान्य संन्यासियों के लिए भी पहुँचना संभव नहीं है। उदाहरण के लिए बद्रीनारायण में स्थित 1800 वर्षों से जीवित माने जाने वाले महावतार बाबाजी का आश्रम। वहाँ पहुँचने के लिए उसी प्रकार की कठोर तपस्या करनी पड़ती है। ये हिडन या तपस्या आधारित आश्रम हैं। लद्दाख में अधिकतर बौद्ध संन्यासियों के आश्रम हैं।

आश्रम कई परंपराओं में विभाजित हैं: दशनामी संन्यास, अद्वैत वेदांत संन्यास, वैष्णव परंपरा, शैव परंपरा, सिद्ध/तमिल सिद्ध परंपरा, कुछ मिशन आधारित संगठन, ISKCON जैसे ग्लोबल मूवमेंट।

दशनामी संन्यासी (आदि शंकराचार्य परंपरा)। संस्थापक: आदि शंकराचार्य। प्रमुख केंद्र: हरिद्वार, ऋषिकेश, वाराणसी, उज्जैन। फिर आदि शंकराचार्य के 4 प्रमुख मठ: यजुर्वेद आधारित श्रृंगेरी शारदा पीठ (दक्षिण) – महावाक्य: अहं ब्रह्मास्मि। सामवेद आधारित द्वारका शारदा पीठ (पश्चिम) – महावाक्य: तत् त्वम् असि। अथर्ववेद आधारित ज्योतिर्मठ (उत्तर) – महावाक्य: अयमात्मा ब्रह्म। ऋग्वेद आधारित गोवर्धन मठ (पूर्व) – महावाक्य: प्रज्ञानं ब्रह्म।

अहं ब्रह्मास्मि → मैं ही ब्रह्म हूँ

तत्त्वमसि → तुम वही हो (परम सत्य)

अयमात्मा ब्रह्म → यह आत्मा ही ब्रह्म है

प्रज्ञानं ब्रह्म → चेतना ही ब्रह्म है

फिर आता है अखाड़ा सिस्टम (जिसमें नागा साधु शामिल हैं)। गोरखपुर, हरिद्वार और हिमालय की गुफाओं में गोरक्षनाथ नाथ संप्रदाय (नाथ योगी) हैं। उत्तर प्रदेश के मुख्यमंत्री आदित्यनाथ नाथ संप्रदाय का पालन करते हैं और गोरखनाथ मठ के महंत (प्रधान पुजारी) हैं। वे दुनिया भर के लगभग 5000 मंदिरों के भी नाथ हैं।

नाथ संप्रदाय में मत्स्येंद्रनाथ से शुरू होने वाले 9 नाथ (नवनाथ) एक बहुत ही रोचक विषय हैं, जिनकी शक्तियाँ अत्यंत अद्भुत मानी जाती हैं।

इसके बाद आता है कृष्ण भक्ति, कीर्तन और जप पर आधारित वैष्णव संप्रदाय (भक्ति परंपरा)। रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, चैतन्य महाप्रभु (ISKCON) इसके प्रमुख आचार्य हैं। मुख्य केंद्र वृंदावन, मथुरा, पुरी आदि हैं।

इसके बाद तिरुवन्नामलाई और पलनी केंद्रों वाले अगस्त्य, भोगर आदि के योग, औषध विज्ञान, कायकल्प और आंतरिक परिवर्तन पर आधारित सिद्ध / तमिल सिद्ध परंपरा आती है।

फिर “मैं कौन हूँ” इस आत्म-अन्वेषण पर आधारित ज्ञान मार्ग, जो तिरुवन्नामलाई में रमण महर्षि के आश्रम से जुड़ा है।

ऋषिकेश, कोलकाता, मुंबई आधारित कुछ आश्रम विभिन्न तकनीकों, क्रिया योग, हठ योग, विभिन्न ध्यान, होम, कीर्तन आदि के माध्यम से आत्मज्ञान प्राप्त करने का प्रयास करते हैं। कुंडलिनी जागरण और विभिन्न प्रकार की हीलिंग भी इनमें की जाती है। ये आधुनिक योग और मिशन आश्रम हैं।

फिर कुछ स्वयं घोषित भगवान/अवतारों द्वारा चलाए जा रहे बड़े आश्रम हैं, जो एक प्रकार से व्यवसायिक केंद्र भी हैं।

इतना सब कहने के बाद भारत के मुख्य 13 अखाड़ों के बारे में भी बताना चाहिए। ये संन्यासियों के संगठित मठ (monastic order) हैं। भारत की संन्यासी परंपरा को समझने के लिए यह बहुत महत्वपूर्ण हैं। भारत के सभी प्रमुख अखाड़े मिलकर अखिल भारतीय अखाड़ा परिषद के अंतर्गत कार्य करते हैं। यह लगभग 13 प्रमुख अखाड़ों का समन्वय करता है। सनातन धर्म में इनका बहुत बड़ा आध्यात्मिक प्रभाव है। कई लोग मानते हैं कि इनके पास रहस्यमय शक्तियाँ हैं और ये वास्तव में असाधारण मानवें हैं।

सबसे शक्तिशाली और प्राचीन 13 अखाड़े –

जूना अखाड़ा

निरंजनी अखाड़ा

महानिर्वाणी अखाड़ा

आनंद अखाड़ा

अटल अखाड़ा

आवाहन अखाड़ा

अग्नि अखाड़ा

इनमें नागा साधु शामिल होते हैं। ये सभी शैव अखाड़े हैं।

राम/कृष्ण भक्ति परंपरा का पालन करने वाले वैष्णव अखाड़े –

निर्मोही अखाड़ा

दिगंबर अखाड़ा

निर्वाणी अखाड़ा

सिख और हिंदू परंपरा के मिश्रण वाले उदासीन / सिख संबंधित अखाड़े –

बड़ा उदासीन अखाड़ा

नया उदासीन अखाड़ा

निर्मल अखाड़ा

ये सभी अखाडे के संन्यासियां हरिद्वार, प्रयागराज, उज्जैन, नासिक के कुंभ मेलों में एकत्रित होते हैं।

ശുക്രതാൽ

കഴിഞ്ഞ ബ്ലോഗിൻ്റെ ബാക്കി ആണ് ഈ എഴുതുന്നത്. ഹസ്തിനപുരം കണ്ട് അമരോഹയിൽ പോയി മടങ്ങി വരുമ്പോൾ ശുക്രതാലിലെ ആശ്രമങ്ങളെ പറ്റി കേട്ടിട്ടുള്ളത്കൊണ്ട് അവിടെയും കൂടെ കാണാം എന്ന് ഞങ്ങൾ തീരുമാനിച്ചു. ഇന്ത്യയിൽ സന്ന്യാസിമാരുടെ ആശ്രമങ്ങൾ കൂടുതൽ ഉള്ളത് ഹരിദ്വാറിൻ്റെ സമീപ ഭാഗങ്ങളിൽ ആണ്. ഹരിദ്വാർ, ഋഷികേശ്, ദക്ഷയാഗം നടന്ന കൻഖൽ, പിന്നെ ഹരിദ്വറിൻ്റെ അടുത്തുള്ള മുസഫർനഗർ ജില്ലയിൽ ഉള്ള ശുക്രതാൽ. ഇന്ത്യയിൽ ഏകദേശം 10000 ആശ്രമങ്ങൾ ഉണ്ട്. മഠങ്ങൾ, അഖാടകൾ, ധരംശാലകൾ ഉൾപ്പടെ ആണ് അത്. അതിനെ പറ്റി താഴെ വിശദമായി എഴുതിയിട്ടുണ്ട്.

അർജ്ജുനൻ്റെ മകൻ അഭിനന്യുവിൻ്റെ മകൻ പരീക്ഷിത്ത് തക്ഷകൻ്റെ കടി ഏറ്റ് മരിക്കുന്നതും ആയുള്ള കഥ നടന്നത് ഇവിടെ ആണ്. ശുകദേവ മഹർഷി മഹാഭാഗവതം ഏഴ് ദിവസങ്ങൾ കൊണ്ട് പരിക്ഷതിന് പറഞ്ഞ് കൊടുക്കുകയും അദ്ദേഹം വിഷമമില്ലാതെ വിധിയെ നേരിടുകയും ചെയ്തതിൻ്റെ ശേഷം ആണ് മഹാഭാഗവത സ്‌പ്താഹം തുടങ്ങിയത്. ശുക മഹർഷിയുടെ ആശ്രമവും, അദ്ദേഹം മഹാഭാഗവത പാരായണം ചെയ്തത് ഏത് വടവൃക്ഷത്തിൻ്റെ കീഴിൽ ഇരുന്നാണോ ചെയ്തത് ആ വൃക്ഷവും ഉണ്ട് അവിടെ. വൃക്ഷത്തിന്റെ വലിപ്പവും ഘടനയും കാരണം പല നിലകളായി കയറി ദർശനം ചെയ്യാൻ സാധിക്കും. ഞങ്ങൽ അഞ്ചാം നിലയിൽ ആണ് ദർശനം നടത്തിയത്.

വൃക്ഷത്തിൻ്റെ ഒരു ശാഖയിൽ ഒരു ഗണപതി രൂപം ഉണ്ടായിരിക്കുന്നതും കണ്ടു. വൃക്ഷത്തിൻ്റെ അഞ്ചാം നിലയിൽ തന്നെ പത്ത് ആളുകൾ വട്ടത്തിൽ നിന്നാൽ ഉള്ള അത്രം വണ്ണം ഉണ്ടായിരുന്നത് വെള്ള മുണ്ട് ഉടുത്ത് അണയിച്ചാണ് നിർത്തിയിരിക്കുന്നത്. 

കഥ ഇങ്ങനെ ആണ്. ഒരു ദിവസം പരീക്ഷിത്ത്  വേട്ടയാടിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ ദാഹവും ക്ഷീണവും കാരണം ഒരു ആശ്രമത്തിൽ എത്തി. അവിടെ ധ്യാനത്തിലിറിക്കുന്ന ഋഷി രാജാവിനെ ശ്രദ്ധിച്ചില്ല. കോപം പിടിച്ച രാജാവ് ഒരു മരിച്ച പാമ്പിനെ മഹർഷിയുടെ കഴുത്തിൽ വച്ചു. ഇത് കണ്ട മഹർഷിയുടെ മകൻ ശപിച്ചു,

ഏഴ് ദിവസത്തിനകം തക്ഷക സർപ്പം നിന്നെ കടിക്കും.

ആ ശാപം ഏറ്റ ശേഷം, രാജാവ് പരീക്ഷിത് ആത്മവിചാരത്തിനായി ഗംഗാതീരത്ത് ഉപവാസം ആരംഭിച്ചു.

അപ്പോൾ ശുകദേവ മഹർഷി എത്തി, അദ്ദേഹം 7 ദിവസത്തിൽ ഭാഗവതം വിശദമായി പറഞ്ഞു.

ഇതാണ് “ഭാഗവത സപ്താഹം” എന്ന പാരായണപരമ്പരയുടെ തുടക്കം.

ഇവിടെ ഇരുന്ന് ഭാഗവതം കേൾക്കുക  മോക്ഷത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നതെന്ന് വിശ്വാസം. അതുകൊണ്ടാണ് ഇന്നും ശുക്രതാലിൽ സപ്താഹ പാരായണങ്ങൾ ഗംഗാനദി തീരത്ത് സന്യാസിമാരുടെ ആശ്രമങ്ങളിൽ സജീവമായി നടക്കുന്നത്.

ഭാരതീയ പുരാണങ്ങളിൽ അത്യന്തം ഗൗരവത്തോടെ പറയപ്പെടുന്ന ഒരു കഥയാണ് പരീക്ഷിത് രാജാവിന്റെ അവസാന ഏഴ് ദിവസങ്ങൾ. ഇത് ഒരു രാജാവിന്റെ മരണം മാത്രമല്ല… മരണത്തെ നേരിടുന്ന ഒരു മനുഷ്യന്റെ ആത്മീയ യാത്രയാണ്.

ആശ്രമങ്ങൾ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഉള്ളത് ഹരിദ്വാർ–ഋഷികേശ് ബെൽറ്റിൽ ആണ്. ഹരിദ്വാർ 300+ ഋഷികേശ് 150–200, കൻഖൽ 30–50 ശുക്രതാൽ 10–25 ആകെ 500 മുതൽ 600 വരെ ആശ്രമങ്ങൾ ഈ ബെൽറ്റിൽ ഉണ്ട്. പിന്നെ വാരണാസി 100 ആശ്രമങ്ങൾ വൃന്ദാവൻ 200, നാസിക്കും ഉജ്ജയിനും കൂടെ 100, ഹിമാലയ മേഖല ആയ ബദരീനാഥ്, കേദാർനാഥ്, ഗംഗോത്രി ഭാഗത്ത് അനേകം ചെറിയ ആശ്രമങ്ങൾ തിരുവണ്ണാമലൈ, മൈസൂർ, കോയമ്പത്തൂർ, പുരി, പിന്നെ ദക്ഷിണ ഭാരതത്തിലെ കുറെ വലിയ മഠങ്ങൾ, ഹിമാലയം, വാരണാസി ഭാഗത്തെ കുറെ അഖാടകൾ എല്ലാം കൂടെ ഇന്ത്യയിൽ ഏകദേശം 10000 ആശ്രമങ്ങൾ ഉണ്ട്. പിന്നെ സാധാരണ സന്ന്യസികൾക്ക് പോലും കയറി ചെല്ലാൻ സാധിക്കാത്ത കുറെ ആശ്രമങ്ങൾ ഹിമലയത്തിലും ലഡാക്കിലും ഉണ്ട്. ഉദാഹരണത്തിന് ബദരിനാരായനിൽ ഉള്ള 1800 വർഷമായി ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന മഹാവതാർ ബാബാജിയുടെ ആശ്രമം പോലുള്ളവയിൽ ചെല്ലണമെങ്കിൽ അതുപോലെ കഠിന തപസ്സ് ചെയ്യേണ്ടി വരും. ഇവ ഹിഡൻ അല്ലെങ്കിൽ കഠിന തപസ്യ ആധാരമായ ആശ്രമങ്ങൾ ആണ്. ലഡാക്കിൽ കൂടുതലും ബൗദ്ധ സന്യാസിമാരുടെ ആശ്രമങ്ങൾ ആണ്.

ആശ്രമങ്ങൾ പല സമ്പ്രദായങ്ങളായി ആയി ആണ് ഉള്ളത്. ദശനാമി സന്ന്യാസം, അദ്വൈത വേദാന്ത

സന്ന്യാസം, വൈഷ്ണവ സമ്പ്രദായം, ശൈവ സമ്പ്രദായം, സിദ്ധ/തമിഴ് സിദ്ധ സമ്പ്രദായം, ചില mission-based organizations, ISKCON പോലുള്ള global movement.

ദശനാമി സന്ന്യാസി (Adi Shankaracharya tradition). സ്ഥാപകൻ: ആദി ശങ്കരാചാര്യർ. പ്രധാന കേന്ദ്രങ്ങൾ: ഹരിദ്വാർ, ഋഷികേശ്, വാരണാസി, ഉജ്ജയിനി. പിന്നെ ആദി ശങ്കരാചാര്യരുടെ 4 പ്രധാന മഠങ്ങൾ: യജുർവേദം ബേസ്ഡ് ആയി ശൃംഗേരി ശാരദാ പീഠം (ദക്ഷിണം) അഹം ബ്രഹ്മാസ്മി ആണ് അവരുടെ മഹവാക്യം. സാമവേദം ബേസ്ഡ് ആയി ദ്വാരക ശാരദാ പീഠം (പശ്ചിമം) തത്വമസി ആണ് മഹാവാക്യം. അഥർവവേദം ബേസ്ഡ് ആയ ജ്യോതിര്‍മഠം (ഉത്തര) അയമാത്മ ബ്രഹ്മ ആണ് മഹാവാക്യം. ഋഗ്വേദം ബേസ്ഡ് ആയ ഗോവർധന മഠം (കിഴക്ക്) പ്രജ്ഞാനം ബ്രഹ്മ ആണ് വേദ വാക്യം.

अहं ब्रह्मास्मि → ഞാൻ തന്നെയാണ് ബ്രഹ്മം

तत्त्वमसि → നീ തന്നെയാണ് അത് (പരമ സത്യം)

अयमात्मा ब्रह्म → ഈ ആത്മാവാണ് ബ്രഹ്മം

प्रज्ञानं ब्रह्म → ബോധമാണ് ബ്രഹ്മം.

പിന്നെ ഉള്ളത് അഖാഡ സിസ്റ്റം (Naga sadhus ഉൾപ്പെടെ ഉള്ളവ) ഗോറഖ്പൂർ

ഹരിദ്വാർ ഹിമാലയ ഗുഹകളിൽ ഉള്ള ഗോരക്ഷനാഥ് നാഥ് സമ്പ്രദായം (Nath Yogis). ഉത്തർപ്രദേശ് മുഖ്യമന്ത്രി ആദിത്യനാഥ് നാഥ് സമ്പ്രദായം പിന്തുടരുന്ന ഗോരഖ്‌നാഥ് മഠത്തിന്റെ മഹന്ത് (head priest) ആണ്. ലോകമെമ്പാടും ഉള്ള 5000 അമ്പലങ്ങളുടെ നാഥനും കൂടെ ആണ്.

നാഥ് സമ്പ്രദായത്തിലെ മൽസ്യേന്ദ്ര നാഥ് മുതലായ 9 നാഥന്മാർ (നവനാഥർ), അവരുടെ ശക്തികൾ വളരെ interesting sabjuct ആണ്.

കൃഷ്ണ ഭക്തി, കീർത്തനം, ജപം എന്നിവ പിന്തുടരുന്ന വൈഷ്ണവ സമ്പ്രദായം (Bhakti tradition) ആണ് അടുത്തത്. രാമാനുജാചാര്യർ

മധ്വാചാര്യർ

ചൈതന്യ മഹാപ്രഭു (iscon) എന്നിവർ  ആണ് പ്രധാന ആചാര്യർ. പ്രധാന കേന്ദ്രങ്ങൾ വൃന്ദാവനം, മധുര, പുരി ഒക്കെ ആണ്.

അടുത്തത് തിരുവണ്ണാമലൈ

പലനി കേന്ദ്രങ്ങൾ ആയി ഉള്ള അഗസ്ത്യർ, ഭോഗർ എന്നിവരുടെ യോഗ, ഔഷധ ശാസ്ത്രം, കായകല്പം, ആന്തരിക പരിവർത്തനം ബേസ്ഡ് ആയ സിദ്ധ / തമിഴ് സിദ്ധ സമ്പ്രദായം.

പിന്നെ ഞാൻ ആരാകുന്നു എന്ന സെൽഫ് എൻക്വയറി നടത്തുന്ന

ജ്ഞാന മാർഗം ബേസ്ഡ് ആയ രമണ മഹർഷിയുടെ തിരുവണ്ണാമലൈയിലെ ആശ്രമം.

ഋഷികേശ്, കൊൽക്കത്ത, മുംബൈ ബേസ്ഡ് ആയി ചില ടെക്‌നിക്ക്കളും, ക്രിയ യോഗയും, ഹഠ യോഗയും പല വിധ ധ്യാനങ്ങളും, ഹോമങ്ങളും, കീർത്തനങ്ങളും ഒക്കെ വഴി ആത്മജ്ഞാനം ഉണ്ടാക്കുന്നവ. കുണ്ഡലിനി അവാകേണിങ്, പല വിധ ഹീലിംഗ് ഒക്കെ നടത്തുന്ന Modern Yoga & Mission Ashrams.

പിന്നെ ഉള്ളത് കുറച്ച് സ്വയം പ്രഖ്യാപിത ദൈവങ്ങളുടെ/അവതാരങ്ങളുടെ ബിസിനെസ്സ് കേന്ദ്രങ്ങൾ നടത്തുന്ന വലിയ ആശ്രമങ്ങൾ.

ഇത്രയും പറഞ്ഞ സ്ഥിതിക്ക് ഭാരതത്തിലെ മുഖ്യ 13 അഖാഡകളെ കുറിച്ചും പറയണമല്ലോ. സന്ന്യാസിമാരുടെ സംഘടിത ഓർഡർ (monastic order) ആണ്. ഇന്ത്യയിലെ സന്ന്യാസി പരമ്പരയെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഇത് വളരെ പ്രധാനമാണ്. ഇന്ത്യയിലെ എല്ലാ പ്രധാന അഖാഡകളും ചേര്‍ന്ന് പ്രവർത്തിക്കുന്നത് അഖിൽ ഭാരതീയ അഖാഡ പരിഷത്ത് ആണ്. ഇത് ഏകദേശം 13 പ്രധാന അഖാഡകളെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്നു. സനാതന ധർമ്മത്തിൽ ഇവർക്ക് വലിയ ആത്മീയ സ്വാധീനം ഉണ്ട്. പല രഹസ്യ ശക്തികളും ഉള്ള ഇവർ അസാധാരണ മാനവർ തന്നെ ആണ്.

ഏറ്റവും ശക്തവും പഴയതുമായ 13 അഖാഡകൾ -

ജൂന അഖാഡ

നിരഞ്ജനി അഖാഡ

മഹാനിർവാണി അഖാഡ

ആനന്ദ അഖാഡ

അതൽ അഖാഡ

അവാഹൻ അഖാഡ

അഗ്നി അഖാഡ

ഇവയിൽ നാഗ സന്ന്യാസികൾ (Naga Sadhus) ഉൾപ്പെടുന്നു. ഈ പറഞ്ഞവ എല്ലാം ശൈവ അഖാഡകൾ ആണ്.

രാമ/കൃഷ്ണ ഭക്തി സമ്പ്രദായം പിന്തുടരുന്ന വൈഷ്ണവ അഖാഡകൾ -

നിർമോഹി അഖാഡ

ദിഗംബർ അഖാഡ

നിർവാണി അഖാഡ

സിഖ്, ഹിന്ദു സമ്പ്രദായ മിശ്രണം പിന്തുടരുന്ന ഉദാസീൻ / സിഖ് ബന്ധമുള്ള അഖാഡകൾ -

ബഡ ഉദാസീൻ അഖാഡ

നയ ഉദാസീൻ അഖാഡ

നിർമൽ അഖാഡ

ഇവർ എല്ലാവരും ഒത്ത് ചേരുന്നത് ഹരിദ്വാർ, പ്രയാഗരാജ്

ഉജ്ജയിൻ, നാസിക് കുംഭമേളകളിൽ ആണ്.

हस्तिनापुर

आज मेरठ में हूँ। यह एक ऐसी पवित्र भूमि है जहाँ रामायण और महाभारत— दोनों की कथाएँ एक साथ जीवंत होती हैं।

रावण की पत्नी मंदोदरी के पिता मायासुर द्वारा शासित मायाराष्ट्र भी यहीं माना जाता है। साथ ही, कौरव और पांडव जहाँ पले-बढ़े, और द्रौपदी चीर हरण की घटना जिस हस्तिनापुर के राजमहल में हुई — वह भी आज के मेरठ क्षेत्र से जुड़ा हुआ है।

अहल्या द्रौपदी कुंती तारा मंदोदरी तथा।

पंचकन्या स्मरेन्नित्यं महापातक नाशनम्॥

पंचकन्याओं के रूप में प्रसिद्ध —

अहल्या (बोध/awakening),

द्रौपदी (समर्पण/surrender),

कुंती (धैर्य/patience),

तारा (विवेक/wisdom),

और मंदोदरी (धर्म/righteousness) — इन पाँचों में से मंदोदरी का संबंध मेरठ से माना जाता है।

कहते हैं कि सबसे शक्तिशाली और ज्ञानी पति पाने की कामना से मंदोदरी ने यहाँ बिलेश्वर महादेव मंदिर में तपस्या और पूजा की थी।

दिल्ली से लगभग 80 किमी दूर स्थित मेरठ के आसपास महाभारत से जुड़े अनेक ऐतिहासिक और पौराणिक स्थल हैं — जैसे इंद्रप्रस्थ (आज का दिल्ली), कुरुक्षेत्र जहाँ महायुद्ध हुआ, और बरनावा/बागपत (प्राचीन वर्णावत) जहाँ पांडवों को जलाके मारने केलिए कौरवों ने लक्षगृह बनाया गया था।

लगभग 5000 वर्ष पुराने हस्तिनापुर के स्पष्ट अवशेष आज भले ही दिखाई नहीं देते, लेकिन वहाँ एक विशाल वटवृक्ष आज भी मौजूद है। मान्यता है कि जब पांडवों ने जुए में द्रौपदी को हार दिया और उसका चीरहरण किया जा रहा था, तब श्री कृष्ण ने इसी स्थान से उसकी लाज बचाने के लिए उसे अनंत वस्त्र प्रदान किए थे।

उस वटवृक्ष के पास एक आश्रम भी है। जब मैं और डॉक्टर खिवालिया साहब वहाँ पहुँचे, तो तीन संन्यासी वहाँ उपस्थित थे। हम कुछ समय उनके साथ बैठे, बातचीत की, चाय पी, और उस वृक्ष की तस्वीरें लेकर आगे बढ़ गए।

वटवृक्ष से लगभग 150 मीटर की दूरी पर वह स्थान है जहाँ कौरव और पांडवों के बीच जुए का खेल हुआ था — राजदरबार। लगभग 2–3 किलोमीटर लंबा ऊँचा क्षेत्र ही हस्तिनापुर के प्राचीन राजमहल का हिस्सा माना जाता है।

यात्रा के दौरान रास्ते में मिलने वाले कुत्तों को भोजन कराने की आदत के कारण हम एक दुकान पर बिस्कुट लेने रुके। वहाँ दुकानदारों ने बंदरों के लिए भुने चने और मिठाई लेने की सलाह दी, तो हमने वह भी एक-एक किलो खरीद लिया और आगे बढ़े।

हालाँकि महल आज स्पष्ट रूप से दिखाई नहीं देता, लेकिन पूरे क्षेत्र को जम्बूद्वीप के नाम से जाना जाता है, जहाँ बहुत सारे सुंदर जैन मंदिरे बने हुए हैं।

इसके बाद हमने राजपरिवार की रानियों द्वारा पूजित शिव और काली मंदिरों के दर्शन किए। वहाँ पूजा-अर्चना कर, रास्ते में बंदरों और कुत्तों को भोजन कराते हुए आगे बढ़ते रहे।

करीब 2 किलोमीटर आगे जाकर हमने भीष्म पितामह के स्नान और ध्यान से जुड़ा गंगा नदी का तट भी देखा। वहाँ से हम अमरोहा की ओर लौट गए।

वापसी के दौरान हमने शुक्रताल का भी दर्शन किया, जहाँ मान्यता है कि परीक्षित (अभिमन्यु के पुत्र) ने श्राप मिलने के बाद अपने जीवन के अंतिम सात दिन तपस्या में बिताए थे। उस अद्भुत अनुभव को अगले ब्लॉग में साझा करूँगा।

ഹസ്‌തിനപുരം

ഇന്ന് മീററ്റിൽ. രാമായണവും മഹാഭാരതവും ചേർന്ന് നിൽക്കുന്ന ഒരു ഭൂമിയാണ് ഇത്.

രാവണൻ്റെ ഭാര്യ മന്ധോദരിയുടെ അച്ഛൻ മായാസുരൻ എന്ന ആർകിടെക്ട് ഭരിച്ചിരുന്ന മായാരാഷ്ട്രവും, കൗരവരും പാണ്ഡവരും ജിവിച്ച് വളർന്ന, കുരുക്ഷേത്ര യുദ്ധത്തിനു കാരണമായ ദ്രൗപദിയുടെ വസ്ത്രാക്ഷേപം നടന്ന ഹസ്തിനപുരം കൊട്ടാരം ഉണ്ടായിരുന്നത് ഇപ്പോഴത്തെ മീററ്റിൽ ആയിരുന്നു. 

अहल्या द्रौपदी कुंती तारा मंदोदरी तथा।

पंचकन्या स्मरेन्नित्यं महापातक नाशनम्॥

പഞ്ചകന്യകൾ ആയി അറിയപെടുന്ന അഹല്യ (ബോധോദയം/awakening) ദ്രൗപതി(സമർപ്പണം/Surrender) കുന്തി (സഹനം/Patience) താര (വിവേകം/Wisdom) മണ്ഡോദരി (ധർമ്മം/Righteousness) എന്നിവരിലെ മണ്ഡോദരിയുടെ നടാണ് മീററ്റ്.

ഏറ്റവും ശക്തനും ജ്ഞാനിയുമായ വ്യക്തിയെ വിവാഹം കഴിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച് മണ്ഡോദരി പൂജ ചെയ്ത ബിൽവേശ്വർ ക്ഷേത്രവും ഉണ്ട് ഇവിടെ.

ഡൽഹിയിൽ നിന്ന് 80 km അകലത്തിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന മീററ്റിന് ചുറ്റും മഹാഭാരതവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സ്ഥലങ്ങൾ ആണ്. പാണ്ഡവരുടെ കൊട്ടാരം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥ എന്ന ഡൽഹി, കൗരവരും പാണ്ഡവരും യുദ്ധം ചെയ്ത കുരുക്ഷേത്രം, കൗരവർ പാണ്ഡവരെ ചുട്ട് കൊല്ലാൻ ഉണ്ടാക്കി കൊടുത്ത ലാക്ഷാഗൃഹ കൊട്ടാരം സ്ഥിതി ചെയ്തിരുന്ന വർണവ്രത (ഇപ്പോഴത്തെ ബാഗ്പത്/ബർണാവ ഡൽഹിയിൽ നിന്ന് 40km) എന്ന സ്ഥലവും ഒക്കെ. 

അയ്യായിരം വർഷങ്ങൾക്ക് മുൻപുള്ള ഹസ്തിനാപുരത്തിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ ഇന്ന് വ്യക്തമായി കാണാൻ കഴിയുന്നില്ലെങ്കിലും, ദ്രൗപദിയുടെ വസ്ത്രാക്ഷേപം നടന്ന സമയത്ത് ശ്രീ കൃഷ്ണൻ ദ്രൗപദിക്ക് നാണം മറക്കാൻ തുണി കൊടുത്തത് ഈ മരത്തിൽ ഇരുന്നോണ്ട് ആണ് എന്ന് പറയുന്ന ഒരു വടവൃക്ഷം ഉണ്ട് അവിടെ. വടവൃക്ഷത്തിന് അടുത്ത് ഒരു ആശ്രമം ഉണ്ട്, ഞാനും കൂട്ടുകാരൻ ഡോക്ടറും ചെല്ലുമ്പോൾ 3 സന്ന്യാസിമാർ ഉണ്ടായിരുന്നു. കുറച്ച് നേരം അവരുടെ കൂടെ ഇരുന്ന് പരിചയപ്പെട്ട് ചായയും കുടിച്ച് ആ മരത്തിൻ്റെ ഫോട്ടോകളും എടുത്ത് പുറപെട്ടു.

വടവൃക്ഷത്തിൽ നിന്ന് 150 മീറ്റർ എതിർ ഭാഗത്ത് ആയിരുന്നു ചൂത് കളി നടന്ന രാജ്ദർബാർ ഉണ്ടായിരുന്ന സ്ഥലം. ഏകദേശം 2-3 കിലോമീറ്റർ നീളത്തിൽ ഉയർന്ന ഒരു പ്രദേശം – അതാണ് കൊട്ടാരഭാഗം. യാത്രയ്ക്കിടെ വഴിയിൽ കാണുന്ന പട്ടികൾക്ക് ഭക്ഷണം നൽകുന്ന ശീലം ഉള്ളതിനാൽ, ബിസ്ക്കറ്റ് വാങ്ങാൻ ഒരു കടയിൽ കയറിയപ്പോൾ, അവിടെവെച്ച് കടക്കാർ കുരങ്ങുകൾക്ക് കൊടുക്കാൻ വറുത്ത കടലയും മധുരവും ഓരോ കിലോ വാങ്ങാൻ നിർബന്ധിച്ചു. അതും വാങ്ങി മുന്നോട്ട് പോയി.

കൊട്ടാരം കണ്ടില്ലെങ്കിലും ജമ്പുദ്വീപ് എന്നറിയപ്പെടുന്ന ആ ഭാഗം മുഴുവനും മനോഹരമായ ജൈന മത ക്ഷേത്രങ്ങൾ ഉണ്ട്.

തുടർന്ന്, രാജകുടുംബത്തിലെ റാണിമാർ പൂജയ്ക്കായി എത്തിയിരുന്ന ശിവനും കാളിയുടെയും ക്ഷേത്രങ്ങൾ സന്ദർശിച്ചു. അവിടെ ദർശനം നടത്തി, വഴിയിലുണ്ടായിരുന്ന കുരങ്ങുകൾക്കും പട്ടികൾക്കും ഭക്ഷണം നൽകി മുന്നോട്ട് നീങ്ങി. ഏകദേശം 2 കിലോമീറ്റർ യാത്ര കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, Bhishma പിതാമഹൻ സ്നാനത്തിനും ധ്യാനത്തിനുമായി പോയിരുന്ന ഗംഗാനദി തീരവും കണ്ടു. അവിടെ നിന്ന് അമരോഹയിലേക്ക് തിരിച്ചു.

മടങ്ങി വരുന്ന വഴി, അർജ്ജുനൻ്റെ പേരക്കുട്ടി പരിക്ഷിത്തിന് ശാപം ലഭിച്ച ശേഷം അവസാന ഏഴ് ദിവസങ്ങൾ തപസ്സ് ചെയ്തതായി പറയുന്ന ശുക്രതാൾ എന്ന സ്ഥലവും കണ്ടു. അതിന്റെ അനുഭവങ്ങൾ അടുത്ത ബ്ലോഗിൽ പങ്കുവെക്കാം.

कलश लेकर चिता के चारों ओर तीन बार खूमने का कारण

क्या आपने कभी कंधे पर पानी से भरा मिट्टी का कलश लेकर चिता के चारों ओर तीन बार घूमने की परंपरा का कारण जाना है? यह मृत शरीर के संस्कार से जुड़ा एक महत्वपूर्ण अनुष्ठान है।

कलश = शरीर

जल = जीवन

परिक्रमा = जीवन चक्र

कलश तोड़ना = अंतिम विदाई

पीछे की ओर तर्पण = पूर्वजों का स्मरण

हर बार जब परिक्रमा की जाती है, तो कर्म कराने वाले आचार्य मिट्टी के कलश के नीचे चाकू से एक छेद करते हैं। उस छेद के माध्यम से जल पीछे की ओर बहता हुआ गिरता है।

इस प्रकार जब तीन बार परिक्रमा पूरी होती है, तो कलश में बने तीन छेदों से जल पीछे की ओर बह चुका होता है। अंत में उस कलश को पीछे की ओर फेंक दिया जाता है, जिससे वह जमीन पर गिरकर टूट जाता है। यदि नहीं टूटे, तो पीछे से कर्म करने वाला व्यक्ति उसे तोड़ देता है।

यह अनुष्ठान हिंदुओं के अंतिम संस्कार में सामान्यतः देखा जाता है।

इसी प्रकार जब किसी को आशीर्वाद दिया जाता है, तो हथेली को सिर पर रखकर आशीर्वाद दिया जाता है।

लेकिन पितृ कर्म करते समय, विशेषकर बलि और तर्पण के समय, हाथ को उल्टा करके (पीछे की ओर) करके किया जाता है।

देव कार्य आगे की ओर और पितृ तर्पण पीछे की ओर किया जाता है।

तो केवल पितरों को ही पीछे स्थान क्यों दिया गया है?

इसका आधार क्या है?

कुण्डलिनी में अग्नि स्वरूप में स्थित आत्मा, छह मुख्य मर्म स्थानों के माध्यम से अपनी चेतना को आगे की ओर प्रसारित करती है।

इन छह स्थानों को रीढ़ की हड्डी के निचले भाग से ऊपर की ओर इस प्रकार नाम दिया गया है:

मूलाधार चक्र

स्वाधिष्ठान चक्र

मणिपुर चक्र

अनाहत चक्र

विशुद्धि चक्र

आज्ञा चक्र

इन छह चक्रों को षडाधार चक्र कहा जाता है। योग का या प्राणिक हीलिंग अध्ययन करने वालों को इन षडाधार चक्रों का ज्ञान होता है।

इन छह चक्रों के अतिरिक्त, सिर के शीर्ष पर सहस्रार पद्म नामक मोक्ष स्थान भी होता है।

इस मोक्ष स्थान सहस्रार पद्म से पहले स्थित विशुद्धि चक्र के पास, अर्थात कंधे के स्थान पर ही पानी से भरा मिट्टी का कलश रखा जाता है।

चाहे पुरुष हो या स्त्री, शरीर से आत्मचेतना इन छह चक्रों के माध्यम से आगे की ओर प्रवाहित होती है, इसलिए यह माना जाता है कि पितृ देवता हमेशा पीछे की ओर स्थित होते हैं। जैसे जब प्रकाश आगे की ओर पड़ता है, तो छाया पीछे की ओर चली जाती है।

इसी कारण पितरों के लिए तर्पण पीछे की ओर किया जाता है और यह परंपरा पीढ़ी दर पीढ़ी चली आ रही है।

इन छह सीढ़ियों को पार करके, और सिर के शीर्ष पर स्थित सहस्रार पद्म को भी पार करने के बाद ही मोक्ष प्राप्त होता है।

योगी लोग कुण्डलिनी से जीवात्मा को षडाधार चक्रों के माध्यम से ऊपर उठाकर सहस्रार पद्म के द्वारा प्राण त्यागकर समाधि प्राप्त करते हैं। इसी कारण जो लोग समाधि प्राप्त करते हैं, उनके लिए यह अंतिम संस्कार का यह विशेष अनुष्ठान नहीं किया जाता।

आंत (पाचन तंत्र) हमारा दूसरा मस्तिष्क

मनुष्य के पास सिर्फ एक नहीं, बल्कि दो मस्तिष्क होते हैं। दूसरा मस्तिष्क हमारी आंत (पाचन तंत्र) में स्थित होता है।

इसीलिए एक अच्छा हीलर शारीरिक या मानसिक समस्या होने पर हमेशा पाचन तंत्र का उपचार करता है। जब मरीज कहते हैं कि वे “थकान, चिंता और प्रेरणाहीनता” महसूस कर रहे हैं, तो सबसे पहले उनके पेट के बारे में पूछना चाहिए।

अधिकांश संकेत आंत से मस्तिष्क तक जाते हैं। क्योंकि हमारे शरीर में सबसे पहले एक सरल पाचन तंत्र विकसित हुआ था, और बाद में एक जटिल मस्तिष्क का विकास हुआ।

मस्तिष्क शब्दों और तर्क के आधार पर सोचता है, जबकि आंत भावनाओं और अनुभवों से प्रभावित होती है। कभी-कभी हमें अचानक इन्ट्यूशन प्राप्त होता है — यह अक्सर गट की आवाज होती है।

सीधे शब्दों में कहें:

मस्तिष्क = “मैं सोचता हूँ”

गट = “मुझे महसूस होता है”

आंत वास्तव में “सोचती” नहीं है, लेकिन यह हमारे अनुभवों को गहराई से प्रभावित करती है। सबसे अच्छा चिकित्सक आंत, मस्तिष्क और शरीर — तीनों को एक साथ देखता है।

वैज्ञानिकों ने पुष्टि की है कि हमारी आंत में लगभग 50 करोड़ न्यूरॉन्स का एक “दूसरा मस्तिष्क” मौजूद है। इसे आंत्र तंत्रिका तंत्र कहा जाता है। यह तंत्रिका तंत्र हमारे मुख्य मस्तिष्क से आंशिक रूप से स्वतंत्र रूप से कार्य करता है और पाचन, मनोदशा तथा प्रतिरक्षा प्रणाली के नियमन में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है। यह पाचन तंत्र की परत में स्थित होता है और वेगस तंत्रिका के माध्यम से मस्तिष्क से निरंतर संचार करता है।

आंत और मस्तिष्क का यह संबंध इतना मजबूत है कि शोधकर्ताओं का मानना है कि चिंता या खुशी जैसी भावनात्मक अवस्थाएँ सीधे आंत के स्वास्थ्य को प्रभावित कर सकती हैं, और आंत का स्वास्थ्य मनोदशा को भी प्रभावित करता है।

यही कारण है कि डर लगने पर पेट में बटरफ्लाई होती है, या तनाव होने पर भूख कम हो जाती है। आंत में मौजूद यह तंत्रिका तंत्र मस्तिष्क की सीधी भागीदारी के बिना संकेतों को संसाधित करने, प्रतिक्रियाएँ देने और सीखने में सक्षम है।

इसके अलावा, यह “दूसरा मस्तिष्क” सेरोटोनिन के स्तर को नियंत्रित करने में भी महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है। शरीर के लगभग 90% सेरोटोनिन — जिसे “खुशी का संकेत देने वाला न्यूरोट्रांसमीटर” कहा जाता है — का उत्पादन आंत में होता है। इसी तरह, लगभग 50% डोपामाइन का उत्पादन भी आंत में होता है।

इस प्रणाली में खराबी को अवसाद, enteric nervous system और ऑटोइम्यून विकारों से जोड़ा गया है। यह एक प्रमुख न्यूरोट्रांसमीटर प्रणाली है, जो खुशी, मानसिक संतुलन और नींद की गुणवत्ता को नियंत्रित करती है।

आंत-मस्तिष्क संबंध को समझने से मानसिक और अपक्षयी स्वास्थ्य समस्याओं के उपचार के नए रास्ते खुलते हैं। यह केवल आपके भोजन के बारे में नहीं है, बल्कि इस बारे में भी है कि आपके शरीर का तंत्रिका तंत्र उस भोजन पर कैसे प्रतिक्रिया करता है।

आंत और मस्तिष्क के बीच निरंतर संचार होता है। यही कारण है कि डर लगने पर पेट में बटरफ्लाई महसूस होती है। आपकी आंत तुरंत आपकी भावनाओं को पहचान लेती है और आपके चेतन मन के पूरी तरह समझने से पहले ही प्रतिक्रिया करती है।

इसी वजह से आंतों के स्वास्थ्य में सुधार, पाचन स्वास्थ्य की रक्षा और माइक्रोबायोम संतुलन बनाए रखना आज कार्यात्मक चिकित्सा, समग्र स्वास्थ्य, बायोहैकिंग, दीर्घायु विज्ञान और निवारक स्वास्थ्य देखभाल में सर्वोच्च प्राथमिकता बन गए हैं।

स्वास्थ्य कई कारकों द्वारा निर्धारित होता है:

मस्तिष्क और मनोविज्ञान

हार्मोन

जीवनशैली

जीन

आयुर्वेद और सिद्ध के अनुसार, आंतों के स्वास्थ्य को “पाचन अग्नि” के रूप में देखा जाता है।

तेज अग्नि = अच्छा स्वास्थ्य

कमजोर पाचन क्रिया = रोग

इसी वजह से शोधकर्ता अब आंत के स्वास्थ्य और मस्तिष्क के स्वास्थ्य को अलग-अलग विषय के रूप में देखना बंद कर चुके हैं। ये एक ही व्यवस्था के दो पहलू हैं।

फाइबर आपकी आंत में मौजूद अच्छे बैक्टीरिया को पोषण देता है। ये बैक्टीरिया शॉर्ट-चेन फैटी एसिड उत्पन्न करते हैं, जो आंत की दीवार को मजबूत करते हैं, सूजन को कम करते हैं और मस्तिष्क के कार्य पर सीधा प्रभाव डालते हैं। बेरी और पत्तेदार सब्जियों में पाए जाने वाले polyphenols माइक्रोबायोम विविधता को बढ़ाते हैं। किण्वित खाद्य पदार्थ आंत में अच्छे बैक्टीरिया लाते हैं।

ഗട്ട് (ദഹന വ്യവസ്ഥ) നമ്മുടെ രണ്ടാമത്തെ തലച്ചോറ്

മനുഷ്യർക്കു ഒരു മസ്തിഷ്കം മാത്രമല്ല, രണ്ടെണ്ണമുണ്ട്. രണ്ടാമത്തെ മസ്തിഷ്കം നിങ്ങളുടെ കുടലിലാണ് (gut/ദഹന വ്യവസ്ഥ) സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്.

ഒരാൾക്ക് ശാരീരിക മാനസിക പ്രശ്നം നേരിടുന്നു എന്ന് പറയുമ്പോൾ ഒരു നല്ല ഹീലർ എപ്പോഴും ദഹന വ്യവസ്ഥയെയും ഹീൽ ചെയ്യുന്നത് അതുകൊണ്ടാണ്. രോഗികൾ “മനം മടുക്കുന്നു, ആശങ്ക കൂടുതലാണ്, മോട്ടിവേഷൻ ഇല്ല" എന്ന് പറയുമ്പോൾ, ആദ്യം ചോദിക്കേണ്ടത് അവരുടെ ഗട്ടിനെക്കുറിച്ചാണ്.

സിഗ്നലുകളുടെ വലിയൊരു പങ്ക് ഗട്ടിൽ നിന്ന് തലച്ചോറിലേക്കാണ് പോകുന്നത്.

കാരണം, നമ്മുടെ ശരീരത്തിൽ ആദ്യം ലളിതമായ ദഹന സംവിധാനം രൂപപ്പെട്ടു

പിന്നീട് സങ്കീർണ്ണമായ തലച്ചോർ വികസിച്ചു.

തലച്ചോർ ചിന്തിക്കുന്നത് വാക്കുകളും ലോജിക്കും ഉപയോഗിച്ചാണ്. ഗട്ട് സ്വാധീനിക്കുന്നത് വികാരങ്ങളും അനുഭവങ്ങളും ആണ്. നമ്മുക്ക് ചിലപ്പോൾ പെട്ടെന്ന് തോന്നുന്ന ഒരു “ഇൻറ്യൂഷൻ” —

അത് പലപ്പോഴും ഗട്ടിന്റെ ശബ്ദമാണ്.

ലളിതമായി പറഞ്ഞാൽ -

Brain = “ഞാൻ ചിന്തിക്കുന്നു”

Gut = “ഞാൻ അനുഭവിക്കുന്നു.

ഗട്ട് “ചിന്തിക്കുന്നു” എന്നത് ശരിയായ അർത്ഥത്തിൽ അല്ല, പക്ഷേ അത് നിങ്ങളുടെ അനുഭവങ്ങളെ ശക്തമായി സ്വാധീനിക്കുന്നു. മികച്ച ചികിത്സകൻ ഗട്ടിനെയും തലച്ചോറിനെയും ശരീരത്തെയും ഒരുമിച്ച് സമീപിക്കുന്നു.

ശാസ്ത്രജ്ഞർ സ്ഥിരീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്, നിങ്ങളുടെ കുടലിൽ ഏകദേശം 500 മില്യൺ നാഡീകോശങ്ങൾ (neurons) അടങ്ങിയ ഒരു “രണ്ടാമത്തെ മസ്തിഷ്കം” ഉണ്ടെന്നതാണ്. എൻററിക് നർവ്വസ് സിസ്റ്റം (enteric nervous system) എന്ന് അറിയപ്പെടുന്ന ഈ നാഡീജാലം, നിങ്ങളുടെ പ്രധാന മസ്തിഷ്കത്തിൽ നിന്ന് ഭാഗികമായി സ്വതന്ത്രമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു, കൂടാതെ ജീർണ്ണപ്രക്രിയ, മനോഭാവം (mood), പ്രതിരോധ വ്യവസ്ഥ (immune regulation) എന്നിവയിൽ ആഴത്തിലുള്ള പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. ഇത് ജീർണ്ണനാളത്തിന്റെ ഉള്ളമ്പലത്തിൽ (lining of the gastrointestinal tract) പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു, കൂടാതെ വേഗസ് നർവ്വ് (vagus nerve) വഴി തലച്ചോറുമായി നിരന്തരം ആശയവിനിമയം നടത്തുന്നു.

ഈ ഗട്ട്-ബ്രെയിൻ ബന്ധം (gut-brain connection) അത്ര ശക്തമാണ്, ആശങ്ക (anxiety) അല്ലെങ്കിൽ സന്തോഷം (happiness) പോലുള്ള വികാരാവസ്ഥകൾ നേരിട്ട് കുടലിന്റെ ആരോഗ്യത്തെ സ്വാധീനിക്കാമെന്ന് ഗവേഷകർ ഇപ്പോൾ വിശ്വസിക്കുന്നു — അതുപോലെ തന്നെ കുടലിന്റെ അവസ്ഥയും മനോഭാവത്തെ സ്വാധീനിക്കും. അതുകൊണ്ടാണ് നിങ്ങൾക്ക് പേടി തോന്നുമ്പോൾ വയറ്റിൽ “ബട്ടർഫ്ലൈസ്” പോലുള്ള അനുഭവം ഉണ്ടാകുന്നത്, അല്ലെങ്കിൽ സമ്മർദ്ദത്തിൽ (stress) വിശപ്പ് ഇല്ലാതാക്കുന്നത്. കുടലിലെ ഈ നാഡീ ശൃംഖലകൾ (neural circuits) തലച്ചോറിന്റെ നേരിട്ടുള്ള ഇടപെടൽ കൂടാതെയും സിഗ്നലുകൾ പ്രോസസ് ചെയ്യാനും, പ്രതിഭാസപ്രവർത്തനങ്ങൾ (reflexes) നടത്താനും, പഠിക്കാനും (learn) കഴിയുന്നവയാണ്. കൂടാതെ, ഈ “രണ്ടാമത്തെ മസ്തിഷ്കം” സെറോട്ടോണിന്റെ (serotonin) നില നിയന്ത്രിക്കുന്നതിലും പ്രധാന പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. ശരീരത്തിലെ ഏകദേശം 90% സെറോട്ടോണിൻ — “സന്തോഷ ഹോർമോൺ” (feel-good neurotransmitter) — കുടലിലാണ് നിർമ്മിക്കുന്നത്. അതുപോലെ ഡോപമൈന്റെ (dopamine) ഏകദേശം 50% നമ്മളുടെ കുടലിലാണ് നിർമ്മിക്കുന്നത്. ഈ സംവിധാനത്തിലെ തകരാറുകൾ വിഷാദം (depression), ഇറിറ്റബിൾ ബവൽ സിൻഡ്രോം (irritable bowel syndrome), ഓട്ടോഇമ്യൂൺ രോഗങ്ങൾ (autoimmune disorders) എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കാണപ്പെടുന്നു. സന്തോഷം, മാനസിക സമതുലിതാവസ്ഥ, ഉറക്കഗുണം എന്നിവ നിയന്ത്രിക്കുന്ന പ്രധാന ന്യുറോട്രാൻസ്മിറ്ററാണ് ഇത്.

ഗട്ട്-ബ്രെയിൻ ആക്സിസ് (gut-brain axis) മനസ്സിലാക്കുന്നത് മാനസികവും ജീർണ്ണവുമായ ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങൾ ചികിത്സിക്കാൻ പുതിയ വഴികൾ തുറക്കുന്നു. ഇത് നിങ്ങൾ എന്ത് ഭക്ഷിക്കുന്നു എന്നതിനെക്കുറിച്ചുമാത്രമല്ല — നിങ്ങളുടെ ശരീരത്തിനുള്ളിലെ നാഡീജാലം ആ ഭക്ഷണത്തിന് എങ്ങനെ പ്രതികരിക്കുന്നു എന്നതും അത്ര തന്നെ പ്രധാനമാണ്.

ഗട്ട്–ബ്രെയിൻ ആക്സിസ് (gut–brain axis) വഴി തലച്ചോറുമായി നിരന്തരം ആശയവിനിമയം നടത്തുന്നു. അത്കൊണ്ടാണ് പേടി തോന്നുമ്പോൾ വയറ്റിൽ “ബട്ടർഫ്ലൈസ്” പോലുള്ള അനുഭവം ഉണ്ടാകുന്നത്, നിങ്ങളുടെ ഗട്ട്, വികാരങ്ങളെ ഉടൻ തിരിച്ചറിയുന്നു — എന്താണ് നടക്കുന്നത് എന്ന് നിങ്ങളുടെ ബോധമനസ് (conscious mind) പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് മുൻപേ തന്നെ അത് പ്രതികരിക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ടാണ് ഗട്ട് ഹെൽത്ത് മെച്ചപ്പെടുത്തൽ, ജീർണ്ണാരോഗ്യം സംരക്ഷിക്കൽ, മൈക്രോബയോം ബാലൻസ് നിലനിർത്തൽ എന്നിവ ഇന്ന് ഫംഗ്ഷണൽ മെഡിസിൻ (functional medicine), ഹോളിസ്റ്റിക് ഹെൽത്ത് (holistic health), ബയോഹാക്കിംഗ് (biohacking), ദീർഘായുസ്സ് ശാസ്ത്രം (longevity science), പ്രതിരോധാരോഗ്യപരിപാലനം (preventive healthcare) എന്നിവയിലെ പ്രധാന മുൻഗണനകളായി മാറിയിരിക്കുന്നത്.

ആരോഗ്യം പല ഘടകങ്ങൾ കൊണ്ട് നിർണയിക്കപ്പെടുന്നു:

തലച്ചോർ & മനശാസ്ത്രം

ഹോർമോണുകൾ

ജീവിതശൈലി

ജീനുകൾ

ആയുർവേദവും സിദ്ധയും പറയുന്നത്:

ഗട്ട് ആരോഗ്യത്തെ “അഗ്നി” (digestive fire) ആയി കാണുന്നു.

ശക്തമായ അഗ്നി = നല്ല ആരോഗ്യസ്ഥിതി

ദുർബലമായ ദഹനം = രോഗങ്ങൾ.

ഇതിനാലാണ് ഗവേഷകർ ഇപ്പോൾ ഗട്ട് ഹെൽത്തും (gut health) ബ്രെയിൻ ഹെൽത്തും (brain health) വേറിട്ട വിഷയങ്ങളായി കാണുന്നത് നിർത്തിയത്.

ഇത് ഒരേ സംവിധാനത്തിന്റെ രണ്ട് വശങ്ങൾ മാത്രമാണ്.

ഫൈബർ (fiber) കുടലിലെ നല്ല ബാക്ടീരിയയ്ക്ക് ഭക്ഷണമാകുന്നു. അവ short-chain fatty acids നിർമ്മിക്കുന്നു, ഇത് കുടൽഭിത്തി ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും, ഇൻഫ്ലമേഷൻ കുറയ്ക്കുകയും, തലച്ചോറിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ നേരിട്ട് സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ബെറികൾക്കും ഇലക്കറികൾക്കും ഉള്ള പോളിഫിനോളുകൾ (polyphenols) മൈക്രോബയോം വൈവിധ്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഫെർമെന്റഡ് ഫുഡുകൾ (fermented foods) നല്ല ബാക്ടീരിയയെ കുടലിൽ എത്തിക്കുന്നു.

शिवरात्रि पूजा विधि

आज शिवरात्रि शाम को तैयारी 

स्नान करें और साफ सफेद या हल्के रंग के कपड़े पहनें

पूजा स्थान पर शिवलिंग और भगवान शिव की फोटो रखें

एक दीपक जलाएं

पूजा सामग्री:

जल

दूध

बेलपत्र (3 पत्तियों वाला)

धतूरा (अगर मिले)

शहद

दही

घी

चीनी

चंदन

अक्षत (चावल)

रात में मुख्य अभिषेक (सबसे जरूरी)

शिवलिंग पर इस क्रम में चढ़ाएं:

जल

दूध

दही

शहद

घी

फिर जल से स्नान

हर चीज चढ़ाते समय बोलें:

ॐ नमः शिवाय

कम से कम 108 बार जप करें

शिवलिंग पर बेलपत्र उल्टा रखने का सही मतलब:

चिकना (smooth) भाग नीचे रहे

नसों वाला भाग ऊपर रहे

डंठल (stem) आपकी तरफ रहे

इसे ही सामान्य भाषा में उल्टा रखना कहते हैं।

Om Hreem Joom Sah + Om Namah Shivaya

मध्यरात्रि की विशेष पूजा (सबसे शक्तिशाली समय)

महामृत्युंजय मंत्र (11 या 21 बार)

ॐ त्र्यम्बकं यजामहे

सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्।

उर्वारुकमिव बन्धनान्

मृत्योर्मुक्षीय मामृतात्॥

अंत में प्रार्थना

हाथ जोड़कर अपनी मनोकामना बोलें।

सरल प्रार्थना:

"हे भोलेनाथ, मेरी सभी परेशानियां दूर करें और मुझे सुख, शांति और सफलता दें।"

सबसे महत्वपूर्ण 3 नियम

शिवलिंग पर हल्दी न चढ़ाएं

बेलपत्र जरूर चढ़ाएं

ॐ नमः शिवाय जप सबसे जरूरी है

गुप्त विशेष उपाय (बहुत शक्तिशाली)

आज रात:

 शिवलिंग पर जल + शक्कर मिलाकर चढ़ाएं

और बोलें:

ॐ नमः शिवाय

India Budget 2026 vs Other Major Nations

India Budget Comparison: FY 2025–26 vs FY 2026–27

FY 2025 -26

Period: 1 April 2025 – 31 March 2026

Income: ~₹30–31 lakh crore

Expenditure: ~₹47–48 lakh crore

Fiscal Deficit: ~₹16–17 lakh crore

Deficit Ratio: ~4.5–4.9% of GDP

Capex: ~₹11.5–12 lakh crore

FY 2026–27

2026-27 Budget Estimate

Net Tax Receipts

~₹28.7 lakh crore

Total Expenditure

₹53.5 lakh crore (≈$650 billion+)

Fiscal Deficit (% of GDP)

4.3 %

Debt-to-GDP (Centre)

~55.6%

250 साल बाद - केरल कुंभ मेला 2026: निला (भरतपुझा) के तट पर 'महामघ महोत्सवाम' की भव्य वापसी

​केरल की आध्यात्मिक और सांस्कृतिक विरासत के इतिहास में वर्ष 2026 एक स्वर्णिम अध्याय लिखने जा रहा है। लगभग 250 वर्षों के लंबे अंतराल के बाद, केरल अपनी खोई हुई प्राचीन परंपरा 'महामघ महोत्सवाम' को पुनर्जीवित करने के लिए तैयार है।

​इसे "केरल का कुंभ मेला" कहा जा रहा है, जो 18 जनवरी से 3 फरवरी 2026 तक पवित्र भरतपुझा नदी के तट पर आयोजित होगा। प्राचीन काल में यह उत्सव मामांकम के नाम से जाना जाता था।

इस महान परंपरा को पुनर्जीवित करने का संकल्प जूना अखाड़ा ने लिया है। जूना अखाड़े के वरिष्ठ संत और दक्षिण भारत के महामंडलेश्वर स्वामी आनंदवन भारती महाराज के प्रयासों से इसे एक बार फिर उसी भव्यता के साथ आयोजित किया जा रहा है।

​केरल का कुंभ मेला असल में 'महामघ महोत्सवाम' का ही आधुनिक स्वरूप है। यह 12 साल में एक बार आने वाला महापर्व है, जिसका सीधा संबंध प्राचीन 'मामांकम' (Mamankam) उत्सव से है। उत्तर भारत के कुंभ मेले की तरह ही, इस पर्व का मुख्य केंद्र माघ महीने के दौरान पवित्र नदी में 'शाही स्नान' है।

​आयोजन का समय और स्थान
​तिथि: 18 जनवरी – 3 फरवरी, 2026 (17 दिवसीय उत्सव)

​स्थान: तिरुनावया, मलप्पुरम जिला, केरल।

​नदी: भरतपुझा (जिसे 'दक्षिण गंगा' भी कहा जाता है)।

​पौराणिक कथा और महत्व: भगवान परशुराम का पहला यज्ञ - ​मान्यता है कि केरल के रचयिता भगवान परशुराम ने लोक कल्याण के लिए भरतपुझा के तट पर (वर्तमान थवनूर) पहला यज्ञ किया था। ब्रह्मा जी के मार्गदर्शन में हुए इस यज्ञ में सभी देवताओं ने शिरकत की थी। कहा जाता है कि माघ मास के दौरान दुनिया की सात पवित्र नदियां आध्यात्मिक रूप से भरतपुझा में समाहित हो जाती हैं, जिससे यहाँ स्नान करना कुंभ स्नान के समान पुण्यकारी माना जाता है।

​प्राचीन काल में यह उत्सव मामांकम के नाम से जाना जाता था। यह केवल एक धार्मिक आयोजन नहीं, बल्कि ज्ञान, कला और शक्ति का संगम था:

​यहाँ विद्वानों के बीच दर्शन और विज्ञान पर शास्त्रार्थ होते थे। कलारीपयट्टू (युद्ध कला) और अन्य सांस्कृतिक कलाओं का प्रदर्शन होता था। ​व्यापारिक मेलों का आयोजन होता था और अगले 12 वर्षों के लिए शासकों का चुनाव होता था। दुर्भाग्यवश, क्षेत्रीय राजाओं (वल्लुवनाडु और कालीकट के ज़मोरिन) के बीच बढ़ते संघर्षों और युद्धों के कारण यह उत्सव खूनी संघर्ष में बदल गया और लगभग 250 साल पहले बंद हो गया।

​उत्सव के मुख्य आकर्षण और रस्में
​भव्य रथ यात्रा: 19 जनवरी को तमिलनाडु की तिरुमूर्ति पहाड़ियों से एक रथ यात्रा शुरू होगी, जो 22 जनवरी को तिरुनावया पहुँचेगी।

​धर्मध्वज आरोहण: 22 जनवरी को पवित्र ध्वज फहराने के साथ मुख्य अनुष्ठानों की शुरुआत होगी।

​निला आरती: हर शाम पवित्र भरतपुझा नदी की 'निला आरती' की जाएगी।

​शहीदों को नमन: उत्सव की शुरुआत उन योद्धाओं की आत्मा की शांति के लिए प्रार्थना से होगी, जिन्होंने प्राचीन काल में मामांकम के दौरान अपने प्राण त्यागे थे।

​महत्वपूर्ण शाही स्नान की तिथियां
​इस 17 दिवसीय मेले में कई शुभ अवसर आएंगे, जिनमें स्नान का विशेष महत्व है:
​मौनी अमावस्या
​वसंत पंचमी
​रथसप्तमी
​गणेश जयंती
​भीष्म अष्टमी
​माघ पूर्णिमा

​केरल कुंभ मेला 2026 केवल एक उत्सव नहीं, बल्कि केरल की अपनी सभ्यता और गौरव को पुनः प्राप्त करने का एक अभियान है। यह उत्तर भारतीय कुंभ की नकल नहीं, बल्कि दक्षिण भारत की अपनी 'सनातन' जड़ों की ओर लौटने का एक मार्ग है।

केरल कुंभ मेला 2026 (महामघ महोत्सवाम) में शामिल होने के लिए तिरुनावया (मलप्पुरम जिला) पहुँचना काफी आसान है। यह स्थान सड़क, रेल और हवाई मार्ग से अच्छी तरह जुड़ा हुआ है।

1. हवाई मार्ग द्वारा (By Air)

अगर आप विमान से आ रहे हैं, तो निकटतम हवाई अड्डा कोझिकोड (Calicut International Airport - CCJ) है।

दूरी: हवाई अड्डे से तिरुनावया की दूरी लगभग 36 से 42 किमी है।

आगे का रास्ता: एयरपोर्ट से आप टैक्सी या बस के जरिए तिरुनावया पहुँच सकते हैं। टैक्सी से लगभग 1 घंटा लगता है।

विकल्प: कोच्चि (Cochin International Airport) भी एक विकल्प है, जो यहाँ से लगभग 115 किमी दूर है।

2. रेल मार्ग द्वारा (By Train)

ट्रेन से यात्रा करना सबसे सुविधाजनक है क्योंकि तिरुनावया का अपना रेलवे स्टेशन है।

निकटतम स्टेशन: * तिरुनावया (Thirunavaya - TUA): यह मंदिर से मात्र 1.5 से 2 किमी की दूरी पर है। यहाँ से आप ऑटो-रिक्शा लेकर सीधे आयोजन स्थल पहुँच सकते हैं।

तिरुपुर (Tirur - TIR): यदि आपकी ट्रेन तिरुनावया में नहीं रुकती, तो तिरुपुर प्रमुख रेलवे स्टेशन है, जो लगभग 8 से 11 किमी दूर है। तिरुपुर से मंदिर के लिए लगातार बसें और टैक्सियाँ उपलब्ध हैं।

कुट्टिप्पुरम (Kuttippuram - KTU): यह भी पास का स्टेशन है (लगभग 8 किमी दूर)।

3. सड़क मार्ग द्वारा (By Road)

केरल का सड़क नेटवर्क बहुत मजबूत है। आप केरल राज्य परिवहन (KSRTC) या निजी बसों से आसानी से पहुँच सकते हैं।

बस सेवा: कुंभ मेले के दौरान केरल सरकार 100 से अधिक विशेष KSRTC बसें चला रही है। ये बसें मलप्पुरम, तिरुपुर, कुट्टिप्पुरम और कोझिकोड जैसे प्रमुख शहरों से उपलब्ध होंगी।

प्रमुख मार्ग: यह स्थान NH 66 के करीब है। तिरुपुर-कुट्टिप्पुरम रोड (Tirur-Kuttippuram Road) सीधे मंदिर की ओर जाती है।

दर्शन के लिए विशेष 'पिलग्रिम रूट' (सुझाव):

श्रद्धालुओं के लिए एक आदर्श मार्ग इस प्रकार हो सकता है:

सबसे पहले कादम्पुझा भगवती मंदिर (Kadampuzha Bhagavathi Temple) के दर्शन करें।

फिर चंदनकावु भगवती मंदिर जाएँ।

इसके बाद तिरुनावया नवमुकुंदा मंदिर पहुँचें (जहाँ कुंभ मेला आयोजित है)।

शाम को निला आरती (भरतपुझा नदी की आरती) में शामिल हों, जो सबसे मुख्य आकर्षण है।

यात्री सुझाव:

भीड़ का ध्यान रखें: कुंभ मेले के दौरान यहाँ लाखों लोगों के आने की संभावना है, इसलिए अपनी ट्रेन या होटल बुकिंग पहले से कर लें।

निकटतम शहर: ठहरने के लिए आप तिरुपुर (Tirur) या कुट्टिप्पुरम (Kuttippuram) में होटल देख सकते हैं, क्योंकि तिरुनावया एक छोटा गाँव है।

पार्किंग: यदि आप अपनी कार से जा रहे हैं, तो प्रशासन द्वारा बनाए गए निर्धारित पार्किंग जोन का ही उपयोग करें क्योंकि नदी के किनारे ट्रैफिक प्रतिबंधित हो सकता है।

गायत्री और विभिन्न उप गायत्री मंत्रें

गायत्री मंत्र का जप अत्यन्त श्रेष्ठ माना गया है। यह कोई भी गायत्री मंत्र हो, उसका जप कल्याणकारी होता है। ‘गायत्री’ शब्द का अर्थ है — गायन्तं त्रायते, अर्थात् जो जप करने वाले की रक्षा करे।

गायत्री मंत्र को मंत्रों की माता कहा गया है। वेदों में इससे श्रेष्ठ कोई मंत्र नहीं माना गया। यह सूर्य (सविता) देव की उपासना का दिव्य मंत्र है, जो बुद्धि, प्रज्ञा और आत्मशक्ति को जाग्रत करता है।

वास्तव में हम जो मंत्र जपते हैं, वह सावित्री मंत्र है। वास्तविक गायत्री मंत्र को अत्यन्त गोपनीय रूप से सुरक्षित रखा गया है। मैं स्वयं भी उस मंत्र को प्राप्त करने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन उसके बारे में किसी को भी विशेष जानकारी नहीं है। वास्तविक गायत्री मंत्र का जप सामान्य लोगों के लिए एक दिन में 9 बार भी करना संभव नहीं है। इतना जप करते ही शरीर का ताप अत्यधिक बढ़ जाता है और जप करने वाला व्यक्ति बीमार पड़ जाता है।

मुझे याद है कि मैंने एक किताब में (Aghora, लेखक: Dr. Robert E. Svoboda) पढ़ा था कि महाराष्ट्र में एक साधक 108 बार मंत्र जप करता है, और शरीर की अत्यधिक गर्मी के कारण वह पानी में डूबकर पड़ा रहता है, लेकिन इसके बावजूद अगले दिन उसकी मृत्यु हो जाती है। 

अघोर के मुख्य पात्र विमलानंदजी बताते हैं कि वह रहस्यमयी गायत्री मंत्र किसी भी लिखित रूप में उपलब्ध नहीं है। गायत्री मंत्र का एक ऐसा गुप्त स्तर (रहस्यमय लेयर) वे हमारे सामने खोलते हैं, जिसे हम सामान्यतः नहीं जानते। रहस्य गायत्री, महा गायत्री, शक्ति गायत्री — ये केवल शब्द नहीं हैं, बल्कि प्राणशक्ति को जाग्रत करने वाली शक्तिशाली कंपनाएँ (शाक्तिक वाइब्रेशन) हैं।

विमलानंदजी कहते हैं कि इसका रहस्य केवल शब्दों में नहीं पाया जा सकता। हम जो गायत्री या सावित्री मंत्र जपते हैं, वे पूरी तरह सुरक्षित हैं; वे दिव्य चेतना और मानसिक शांति प्रदान करते हैं। लेकिन तांत्रिक स्वरूप — महा, गुप्ता और शक्ति — यदि गुरु की कृपा और दीक्षा के बिना जपे जाएँ, तो प्राणशक्ति में असंतुलन उत्पन्न हो सकता है। इसके परिणामस्वरूप अस्वस्थता, शरीर में अधिक गर्मी, अनिद्रा जैसी समस्याएँ उत्पन्न हो सकती हैं। “ओरिजिनल गायत्री” शब्दों में नहीं, बल्कि अनुभव में स्थित है।

इसी को अजप गायत्री कहा जाता है — जहाँ हम मंत्र का जप करते हुए भी, वह मंत्र आत्मा के भीतर स्वतः प्रवाहित होता रहता है।

और अधिक क्या कहूँ, जब मैंने स्वयं एक दिन में 30 माला सावित्री मंत्र, अर्थात् 3240 बार जप किया, तब असहनीय रूप से शरीर का ताप बढ़ गया। इसे नज़रअंदाज़ करके जब मैंने अगले तीन दिनों तक लगातार उतनी ही संख्या में जप किया, तो परिणामस्वरूप मैं लगभग एक महीने तक बीमार पड़ा रहा।

दिन का पहला गायत्री मंत्र बोलने से पहले ऋषि–छन्दस्–देवता न्यास करना जरूरी है। उसकेलिए पहले

मृगमुद्रा (पहले मध्यमा और अनामिका उँगलियों को जोड़कर पकड़ें, उनकी दूसरी संधि पर अंगूठे से स्पर्श करते हुए अन्य उँगलियों को ऊपर उठाकर रखें)

के साथ शिर पर स्पर्श करके “ॐ गाथिनो विश्वामित्र ऋषि” तथा नाक के नीचे स्पर्श करके “गायत्री छन्दः” और हृदय पर स्पर्श करके “सविता देवता” का जप करें।

(इसे ऋषि–छन्दस्–देवता न्यास कहते हैं।) इसके पश्चात गायत्री मंत्र का तीन बार जप करें।

ॐ भूर्भुवः स्वः

तत् सवितुर्वरेण्यं

भर्गो देवस्य धीमहि

धियो यो नः प्रचोदयात् ।।

अर्थ

हम उस सर्वव्यापी, सर्वशक्तिमान्, अज्ञान और अंधकार को नष्ट करने वाले सविता (सूर्यदेव) के श्रेष्ठ दिव्य तेज का ध्यान करते हैं।

वह दिव्य प्रकाश हमारी बुद्धि (धि) को प्रेरित करे, शुद्ध करे और सन्मार्ग पर प्रवृत्त करे।

सरल भावार्थ

हे परम प्रकाश!

आप हमारी बुद्धि को जाग्रत करें,

सही–गलत का विवेक दें

और हमें सद्कर्म एवं सत्य के पथ पर चलने की प्रेरणा दें।

गायत्री मंत्र-शक्तिशाली, दैवीय मंत्र

गायत्री छन्दस्-यह मंत्र लिखा हुआ ताल

गायत्री एक मंत्र है, लेकिन यह गायत्री छन्दस् में रचित है

इस मंत्र के श्लोक की जो ताल (छन्द) होती है, उसे गायत्री छन्दः कहा जाता है। गायत्री छन्द में 24 अक्षरों वाला एक मीटर पाया जाता है, जो 3 पादों में विभक्त होता है, और प्रत्येक पाद में 8–8 अक्षर होते हैं।

इसलिए, गायत्री मंत्र एक मंत्र है, लेकिन उसकी संरचना या ताल गायत्री छन्द में है।

मंत्र शक्ति के स्रोत हैं। मनस् को त्राणन करने वाला है। जो मन का त्राण (रक्षा) करे। सभी मंत्रों की माता गायत्री मंत्र है। अर्थात् मंत्रों में गायत्री से श्रेष्ठ कोई दूसरा नहीं है। इसे सूर्यदेव से की गई प्रार्थना के रूप में माना जाता है, फिर भी इसके महान प्रेरणादायी स्वर इस मंत्र को विशिष्ट बनाते हैं।

इस मंत्र के प्रत्येक अक्षर के लिए अलग-अलग शक्ति देवताएँ मानी गई हैं।

1. आदिपराशक्ति 

2. ब्राह्मी 

3. वैष्णवी

4. शांभवी 

5. वेदमाता 

6. देव माता

7. विश्रमाता 

8. मतंभर 

9. मन्दाकिनी

10. अपज 

11. ऋषि

12. सिद्धि

13. सावित्रि 

14. सरस्वती

15. लक्ष्मी

16. दुर्ग 

17. कुण्डलिनी 

18. प्रजानि

19. भवानी 

20. भुवनेश्वरी 

21. अन्नपूर्णा 

22. महामाया 

23. पयस्विनी 

24. त्रिपुर।

वेदों की माता है गायत्री। गायत्री मंत्र से बेहतर मंत्र नहीं। सविताव है गायत्री मंत्र की अधिदेवता, विश्‍वामित्र ऋषि। त्रिपुरदहन काल में भगवान् श्रीपरमेश्‍वर के रथ के ऊपर चरट के रूप में जपकर बंधा हुआ है गायत्री मंत्र। “गान करने वाले को त्राणन” करने वाला है गायत्री शब्द का अर्थ। ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद इन तीन वेदों में भी सामान्य रूप से देखा जाने वाला मंत्र गायत्री मंत्र की विशेषता है। मंत्र की अधिष्ठात्री देवी पञ्चमुखी और दशहस्ता है। तेजस्, यशस्, वचस् इन तीन शक्तियों का संयोग ऊर्जा स्रोत है गायत्री। यह सम्पूर्ण ब्रह्मांड में व्याप्त शक्ति है। गायत्री मंत्र उच्चारण करने पर ये तीन शक्तियां हमें अनुग्रह प्रदान करती हैं। इसमें स्वर प्रदान करने वाला प्राण प्रवाह हमारी बुद्धि शक्ति बढ़ाएगा। बुद्धि शक्ति के बिना किसी को सफलता नहीं मिल सकती। बुद्धि शक्ति के माध्यम से ही आत्म शक्ति बढ़ाई जा सकती है।

बुद्धि शक्ति बढ़ाने के साथ ही , मनश् शक्ति से बाधाएं दूर करने के लिए, आपत्ति कालों से संरक्षण के लिए, अज्ञानता नाश करने के लिए, चिन्तन को शुद्ध करने के लिए, आशय विमय पाटव बढ़ाने के लिए गायत्री मंत्रोपासना उत्तम है।

संक्षेप में मंत्रों में सर्वोत्तम गायत्री मंत्र है।

गायत्री मंत्र के प्रत्येक शब्द शरीर को अधिक ऊर्जा प्रदान करने के ढंग से व्यवस्थित हैं। इस महामंत्र के अक्षर मनुष्य शरीर के ग्रन्थियों को आपस में जोड़ते हैं। नित्य जप करने से मोक्ष दायक है।

दोष प्रभावित न होने के लिए यह जप सहायक है।

गायत्री मंत्र जप स्वास्थ्य, दीर्घायु और अभिवृद्धि प्रदान करता है।

सामान्यतः प्रभात संध्या और प्रदोष संध्या को गायत्री जपना चाहिए। सुबह पूर्व या उत्तर मुख और संध्या को पश्चिम या उत्तर मुंह करके और अन्य समयों में उत्तर मुख करके गायत्री जपें। रात्रि जप नहीं करना चाहिए। खड़े होकर या बैठकर जपें। स्नानानन्तर जप सर्वोत्तम। अन्यथा दन्त शुद्धि कर मुख और हाथ पैर धोकर जपें। अच्छे योग कक्ष को गायत्री जप के लिए देखा जा सकता है। इतनी बार गायत्री जपने पर कुछ सिद्धियां होती हैं ऐसा विश्वास है।

यह महामंत्र दिन में एक बार जपने पर भी उस दिन किए दोष कर्म फलों को नष्ट कर देता है। एकाग्रता से दस बार जपने पर एक मास के दोष कर्म फल और हजार बार बोलने पर एक वर्ष के दोष कर्म फल शांत होते हैं ऐसा विश्वास है। मनःशुद्धि और मनोबल बढ़ाने के साथ प्रत्येक व्यक्ति में पॉजिटिव प्राणिक ऊर्जा भरने और उसके माध्यम से ऐश्वर्य बढ़ाने में गायत्री मंत्र सक्षम है।

ॐ – परब्रह्म को संकेत करने वाला पुण्य शब्द,

भूः – भूमि

भुवः – अन्तरिक्ष

स्वः – स्वर्ग

तत् – वह

सवितुः – सविताव का (सूर्य का)

वरेण्यं – श्रेष्ठ

भर्गः – ऊर्जा प्रवाह प्रकाश

देवस्य – दैवीय

धीमहि – हम ध्यान करते हैं

यः – जो

नः – हमारा (हम लोगों का)

धियः – बुद्धियों को

प्रचोदयात् – प्रेरित करे।

(सर्वव्यापी, सर्वशक्तिमान्, अंधकार नाशक सविताव या सूर्य के श्रेष्ठ दिव्य ज्योतिस् को हम ध्यान करते हैं। वह ज्योतिस् हमारी बुद्धि और कार्यों को प्रेरित करे।)

प्रार्थना करके कोई देवता कोई वर देगा ऐसा नहीं समझना चाहिए, प्राण शक्ति से इच्छा शक्ति को, और उसके माध्यम से क्रिया शक्ति को प्रेरित करता है गायत्री मंत्र।

इस मंत्र को स्पष्ट और त्रुटि रहित जपना चाहिए। गायत्री मंत्र निरन्तर जपने पर मनःशुद्धि और मनोबल बढ़ेगा। शरीर का बल बढ़ेगा। अपरिमित स्मृति शक्ति भी प्राप्त होगी। गायत्री मंत्र जपते समय किसी भी इष्ट देवता को ध्यान कर सकते हैं। गायत्री शक्ति वशीकरण के लिए मंत्र के रूप में कई लोग इसे मानते हैं। लेकिन किसी को भी किसी भी ईश्वर रूप को ध्यान करके गायत्री मंत्र जप सकते हैं। एकाग्रता से गायत्री मंत्र जपने पर जीवन में सर्व नन्माए आ जाएंगी।

गायत्री मंत्र अष्टाक्षर युक्त तीन पदों से युक्त है। अर्थात् गायत्री मंत्र में इक्कीस अक्षर हैं।

तत् सवितुर् वरेण्यं (8 अक्षर )

भर्गो देवस्य धीमहि (8 अक्षर)

धियो यो नः प्रचोदयात् ( 8 अक्षर)

आयातु वरदा देवी अक्षरे ब्रह्मवादिनी ।

गायत्री छन्दसां माता ब्रह्मायै ते नमोऽस्तुते ॥

(वर प्रदान करने वाली देवी को, अक्षर स्वरूपिणी को, ब्रह्म ज्ञान प्रदान करने वाली को,

छन्दसों की माता गायत्री देवी को, ब्रह्मा की जननी को,

तुम्हें नमस्कार।

अथर्ववेद मंत्र (19/71/1))

ॐ स्तुता मया वरदा वेदमाता प्रचोदयन्तां पावमानी द्विजानां ।

आयुः प्राणं प्रजां पशुं कीर्तिं द्रविणं ब्रह्मवर्चसम् ।

मह्यम् दत्वा व्रजत ब्रह्मलोकम् ॥

(द्विजों को (ब्राह्मण आदि को) शुद्ध करने वाली, वर प्रदान करने वाली

वेदमाता गायत्री को मैं स्तुत कर रहा हूं।

तुम भी उसके महत्त्व को प्रचारित करो, अन्यों को प्रेरित करो।

वह आयु, प्राण शक्ति, सन्तति, सम्पत्ति, कीर्ति,

धन, ब्रह्म तेजस् प्रदान करने वाली है।

इन्हें सब मुझे देकर तुम ब्रह्म लोक को प्राप्त हो।)

आचमन मंत्र

वैष्णव परंपरा (सामान्य गृहस्थ, जप-साधना)

आपने लिखा:

वैदिक (श्रौत/स्मार्त) आचमन

“ॐ शं नो देवीरभिष्टय

आपो भवन्तु पीतये

शं योरभि श्रवन्तु”

मंदिर, अभिषेक, पुण्याह, दीक्षा, होम आदि में प्रयुक्त होता है।

भस्म धारण से पूर्व — 

ॐ आपो हि ष्ठा मयोभुवः

ता न ऊर्जे दधातन

महे रणाय चक्षसे

ॐ यो वः शिवतमो रसः

तस्य भाजयतेह नः

उशतीरिव मातरः

(यहाँ वशिवतमोरतस्य → वः शिवतमो रसः)

(3)

ॐ तस्मा अरं गमाम वो

यस्य क्षयाय जिन्वथ

आपो जनयथा च नः

(आपका अर्थ और प्रयोग सही है, केवल संधि शुद्धि की गई है)

प्रार्थना विधि

पहले आचमन करें

दाएं हाथ में जल लेकर ॐ अच्युताय नमः कहकर जल पिएं। फिर जल लेकर ॐ अनन्ताय नमः कहकर जल पिएं फिर ॐ गोविन्दाय नमः कहकर जल पिएं आन्तरिक शुद्धि और कंठ शुद्धि के लिए आचमन करते हैं। ईश्वर नाम जपकर आचमन करने से आन्तरिक शुद्धि आती है ऐसा ऋषीश्वर कहते हैं। कोई भी प्रकार का नाम जप हो सकता है। कुछ केशवाय स्वाहा, नारायणाय स्वाहा, माधवाय स्वाहा कहकर जपते हैं। ये भी समान रूप से वैध हैं। ऋषियों ने स्पष्ट कहा है:

नामभेदे न दोषः — नाम बदलने से दोष नहीं होता।

“ॐ शं नो देवीरभिष्टय

आपो भवन्तु पीतये

शं योरभि श्रवन्तु”

कहकर आचमन करते हैं।

आचमन के बाद भस्म धारण करें। स्नान के बाद ठंडा होने वाले शरीर को विशेषकर संधि बन्धों को अत्यधिक जलांश से बचाने के लिए भस्म धारण करते हैं। भस्म धारण से शरीर को उणरव और उन्मेष प्राप्त होता है। साथ ही मनस् को आध्यात्मिक अनुभूति भी प्राप्त होती है। इसलिए भस्म धारण अनिवार्य है। प्रभात में भस्म जल में घोलकर और संध्या को जल रहित भस्म धारण करें। भस्म धारण ईश्वरीय नाम स्मरण के साथ आचार्य ने व्यवस्था की है। इसके विवरण नीचे दिए हैं।

पहले बाएं हाथ के तलवे में आवश्यक भस्म लेकर दाएं हाथ में थोड़ा जल लेकर

1. ॐ आपो हि ष्ठा मयोभुवः

ता न ऊर्जे दधातन

महे रणाय चक्षसे

(अप् देवीमारो सुखदायिनी हो। अप्रकार से बहने वाली तुम्हें हमें अन्नादि उपभोग्य वस्तुएं प्रदान करो। हमें अविकल दृष्टि शक्ति और समीचीन ज्ञान दो। तुम हमें ऐश्वर्य आदि सुख अनुभवों और उत्कृष्ट ज्ञान सम्पादन के योग्य बनाओ!)

2. ॐ यो वः शिवतमो रसः

तस्य भाजयतेह नः

उशतीरिव मातरः

(हे अप् देवीमरो तुम्हारा नैसर्गिक रस अत्यन्त सुखकर है। वह रस इस लोक में ही हमें अनुभव वेद्य बनाओ। सन्तान सुख समृद्धि की इच्छुक जननिकाएं स्नेह स्नुत पयोधरकाएं किस प्रकार अपनी शिशुओं को स्तन्य देती हैं उसी प्रकार उन्मेषकर जल रस हमें प्रदान करो)

3. ॐ तस्मा अरं गमाम वो

यस्य क्षयाय जिन्वथ

आपो जनयथा च नः

इन्हें तीन बार जप कर

जल भस्म पर छिड़कना

शरीर पर छिड़कना — पूर्णतः शास्त्रीय है

भस्म धारण मंत्र (पञ्चभूत-भावना)

फिर आवश्यक जल मिलाकर दाएं हाथ की मोतिरविरल को भस्म में छूकर नीचे कहे मंत्र को जपें

ॐ अग्निरिति भस्म

वायुरिति भस्म

जलमिति भस्म

स्थलमिति भस्म

व्योमेति भस्म

सर्वं हवीरिदं भस्म

मना एतानि चक्षूंषि भस्मानि

(हे अप् देवीमरो विभिन्न पापों के क्षय के लिए हमें तुम्हें शीघ्र प्राप्ति हो। पवित्र और पाप नाशिनी गंगा आदि नदियों में स्नान तर्पण आदि से हम पाप विमुक्त हो जाएं।)

ॐ त्र्यम्बकं यजामहे

सुगन्धिं पुष्टि वर्धनम्

उर्वारुकमिव बन्धनात्

मृत्योर्मुक्षीय मामृतात्

यह मंत्र मृत्युंजय मंत्र कहलाता है। रुद्र की पूजा के लिए अत्यन्त विशिष्ट मंत्र है। नित्य अनुष्ठान करने से ही ईश्वर पूजा का अवसर प्रदान करने के ढंग से आचार्यों ने रूपकल्पना की है। फिर दोनों हाथ जोड़कर भस्म अच्छी तरह घोलें। तर्जिमा, मध्यमा और अनामिका उंगलियां मात्र जोड़कर पकड़ें

ॐ नम  शिवाय:

कहकर नेत्ति, कंठ, हृदय, बाहर दाएं और बाएं, दाएं किनारे बाएं किनारे, दायें हाथ की कलाई, बाएं हाथ की कलाई, पेट के दोनों ओर, शरीर की संधियों पर भस्म धारण करें। भस्म धारण के बाद चंदन और सिंदूर लगाएं।

भस्म धारण के बाद गायत्री मंत्र ऋषि छन्दस् देवता न्यासों के साथ तीन बार जपें। दिन का पहला गायत्री मंत्र बोलने से पहले ऋषि–छन्दस्–देवता न्यास करना जरूरी है। उसकेलिए पहले मृगमुद्रा (पहले मध्यमा और अनामिका उँगलियों को जोड़कर पकड़ें, उनकी दूसरी संधि पर अंगूठे से स्पर्श करते हुए अन्य उँगलियों को ऊपर उठाकर रखें) के साथ शिर पर स्पर्श करके “ॐ गाथिनो विश्वामित्र ऋषि” तथा नाक के नीचे स्पर्श करके “गायत्री छन्दः” और हृदय पर स्पर्श करके “सविता देवता” का जप करें।

(इसे ऋषि–छन्दस्–देवता न्यास कहते हैं।) इसके पश्चात गायत्री मंत्र का तीन बार जप करें।

ॐ भूर्भुवस्व:

तत् सवितुर् वरेण्यं

भर्गो देवस्य धीमहि

धियो यो नः प्रचोदयात्

(जो हमारी धियों को प्रेरण करने वाला है वह देव सविताव का वरेण्य भर्गस् को हम ध्या‍न करते हैं)

अब तर्पण करें। दोनों हाथ के तलुओं में जल भरकर अंगुल अग्र भाग से जल बहाएं। इस प्रकार तीन बार बहाएं। प्रत्येक बार बहाते समय 'देवा तर्पयामि' कहें। अब 'देवगणान् तर्पयामि' कहकर फिर तीन बार बहाएं। फिर हाथ में जल लेकर तीन बार ' ऋषी तर्पयामि' और तीन बार 'ऋषीगणान् तर्पयामि' कहकर दोनों हाथों के बीच से बहाएं। फिर हाथ में जल लेकर तर्जनी और अंगूठा के बीच से तीन बार पितॄन् तर्पयामि और तीन बार पितृ गणान् तर्पयामि बहाएं फिर दाएं हाथ में जल लेकर ॐ भूर्भुवस्वॐ कहकर सिर के ऊपर घुमाकर बहाएं। फिर आचमन करें। फिर ध्या‍न, प्रार्थना, जप करें। उसके बाद मंदिर दर्शन करें।

मंदिर दर्शन के बाद ही प्रभात भोजन करें। फिर पौधों को पानी डालें। उसके बाद परिवार जनों से कुशल प्रश्न करें। फिर उनके कार्यों को जाएं। कार्य करते समय भी ईश्वर स्मरण और अत्यधिक श्रद्धा के साथ करें।

विभिन्न गायत्री मंत्र

उपगायत्री मंत्र प्रत्येक एक देवताओं के लिए हैं। अर्थात् ये मंत्र कई प्रकार की शक्ति और चैतन्य से युक्त हैं। गायत्री मंत्र मनपाठ बनाकर नित्य भक्ति पूर्वक जपने पर कई समस्याओं का निवारण होता है ऐसा अनुभव साक्षी कहते हैं। प्रत्येक शक्ति का भिन्न है, प्रत्येक मंत्र का लक्ष्य है वे नीचे वर्णित हैं।

प्रत्येक मंत्र का अलग उद्देश्य और फल होता है

1. श्री बाला गायत्री

ॐ बालाम्बिकायै विद्महे

सदानववर्षायै धीमहि

तन्नो बाला प्रचोदयात्

(बच्चों के रोग शांत होते हैं)

2. श्री सप्तमाता गायत्री

ॐ ब्रह्मशक्त्यै च विद्महे

पीतवर्ण्यै च धीमहि

तन्नो ब्राह्मीः प्रचोदयात्

(त्वचा रोग शांत होते हैं)

3. माहेश्वरी गायत्री

ॐ श्वेतवर्ण्यै च विद्महे

शूलहस्तायै च धीमहि

तन्नो माहेश्वरी प्रचोदयात्

(सर्व मंगल, घर में ऐश्वर्य)

4. गणपति गायत्री

ॐ एकदन्ताय विद्महे

वक्रतुण्डाय धीमहि

तन्नो दन्ती प्रचोदयात्

(इच्छित कार्य सिद्धि)

5. गणपति गायत्री

ॐ लम्बोदराय विद्महे

वक्रतुण्डाय धीमहि

तन्नो दन्तीः प्रचोदयात्

(विघ्न निवारण)

6. सुब्रह्मण्य गायत्री

ॐ सनत्कुमाराय विद्महे

षडाननाय धीमहि

तन्नो स्कन्दः प्रचोदयात्

(बच्चों की उन्नति)

7. सुब्रह्मण्य गायत्री

ॐ तत्पुरुषाय विद्महे

महासेनाय धीमहि

तन्नो षण्मुखः प्रचोदयात्

8. स्कन्द गायत्री

ॐ षडाननाय विद्महे

शक्तिहस्ताय धीमहि

तन्नो स्कन्दः प्रचोदयात्

(सर्व शुभ)

शिव गायत्री

9. ॐ महादेवाय विद्महे

रुद्रमूर्तये धीमहि

तन्नो शिवः प्रचोदयात्

(आयु वृद्धि)

10. ॐ तत्पुरुषाय विद्महे

महादेवाय धीमहि

तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्

11. ॐ पंचवक्रताय विद्महे

महादेवाय धीमहि

तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्

(दुःख-रोग शमन, परिवार शांति-समृद्धि)

12. ॐ गौरीनाथाय विद्महे

महादेवाय धीमहि

तन्नो शिवः प्रचोदयात्

(दुःख शांति)

13. ॐ सदाशिवाय विद्महे

जटाधराय धीमहि

तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्

(आपदाएँ दूर)

देवी गायत्री

14. दुर्गा गायत्री

ॐ गिरिजायै विद्महे

शिवप्रियायै धीमहि

तन्नो दुर्गा प्रचोदयात्

(शत्रु-दृष्टि से रक्षा)

त्रिपुरा देवी गायत्री

15. ॐ ह्रीं ऐं क्लीं

तत्सवितुर्वरेण्यं

भर्गो देवस्य धीमहि ।

धियो यो नः प्रचोदयात् ॥

स्वाहा ॥

16. ॐ ह्रीं ऐं

वेदगर्भे भगवति

धियो यो नः प्रचोदयात् ।

स्वाहा ॥

17. ॐ ऐं त्रिपुरायै विद्महे ।

कामेश्वर्यै धीमहि ।

तन्नः देवी प्रचोदयात् ॥

18. ॐ कात्यायिन्यै च विद्महे

कन्याकुमार्यै च धीमहि

तन्नो दुर्गा प्रचोदयात्

(मांगल्य भाग्य)

19. महाकाली गायत्री

ॐ कालिकायै विद्महे

श्मशानवासिन्यै धीमहि

तन्नो घोरा प्रचोदयात्

(समस्त देवपूजा फल)

20. भद्रकाली गायत्री

ॐ रुद्रसुतायै विद्महे

शूलहस्तायै धीमहि

तन्नो काली प्रचोदयात्

21. अन्नपूर्णा गायत्री

ॐ भगवत्यै विद्महे

महेश्वर्यै धीमहि

तन्नो अन्नपूर्णा प्रचोदयात्

(अभाव व अन्न-दारिद्र्य नाश)

हनुमान

22. पंचमुखी हनुमान गायत्री

ॐ आञ्जनेयाय विद्महे

पंचवक्त्राय धीमहि

तन्नो हनुमत् प्रचोदयात्

(पंचमुखी हनुमान के पंचमुख फल)

23. हनुमान गायत्री

ॐ आञ्जनेयाय विद्महे

महाबलाय धीमहि

तन्नो हनुमान् प्रचोदयात्

(कार्य-व्यवसाय उन्नति)

24. अय्यप्पा / शास्ता गायत्री

ॐ भूतनाथाय विद्महे

महाशास्ताय धीमहि

तन्नो अय्यप्पः प्रचोदयात्

(रोग मुक्ति)

25. शास्ता गायत्री

ॐ भूतनाथाय विद्महे

भवपुत्राय धीमहि

तन्नो शास्ता प्रचोदयात्

अन्य देवता

26. चामुण्डा गायत्री

ॐ कृष्णवर्णायै विद्महे

शूलहस्तायै धीमहि

तन्नो चामुण्डा प्रचोदयात्

(नसों के रोग शमन)

27. वीरभद्र गायत्री

ॐ भस्मायुधाय विद्महे

रक्तनेत्राय धीमहि

तन्नो वीरभद्रः प्रचोदयात्

(कार्य-पदोन्नति)

28. विष्णु गायत्री

ॐ नारायणाय विद्महे

वासुदेवाय धीमहि

तन्नो विष्णुः प्रचोदयात्

(परिवार शांति-समृद्धि)

29. लक्ष्मी गायत्री

ॐ महालक्ष्म्यै विद्महे

विष्णुप्रियायै धीमहि

तन्नो लक्ष्मीः प्रचोदयात्

(धन-ऐश्वर्य-कार्य उन्नति)

29. ॐ पद्मवासिन्यै च विद्महे

पद्मलोचन्यै च धीमहि

तन्नो लक्ष्मीः प्रचोदयात्

(दारिद्र्य नाश)

30. वैष्णवी गायत्री

ॐ श्यामपर्ण्यै च विद्महे

चक्रहस्तायै च धीमहि

तन्नो वैष्णवी प्रचोदयात्

(विषैले जीवों से रक्षा)

31. विष्णुमाया गायत्री

ॐ भूतनाथाय विद्महे

महिषारूढाय धीमहि

तन्नो माया प्रचोदयात्

32. ॐ निरञ्जनाय विद्महे

निरापाशाय धीमहि

तन्नो श्रीनिवासाय प्रचोदयात्

(इच्छा पूर्ति)

33. धन्वन्तरि गायत्री

ॐ आदिवैद्याय विद्महे

आरोग्यानुग्रहाय धीमहि

तन्नो धन्वन्तरिः प्रचोदयात्

(आरोग्य-रोग शमन)

34. दक्षिणामूर्ति गायत्री

ॐ ज्ञानमुद्राय विद्महे

तत्त्वबोधाय धीमहि

तन्नो देवः प्रचोदयात्

(शिक्षा-विद्या उन्नति)

35. कूर्म गायत्री

ॐ कश्यपेशाय विद्महे

महाबलाय धीमहि

तन्नो कूर्मः प्रचोदयात्

(अचानक दुर्घटना से रक्षा)

36. वराही गायत्री

ॐ श्यामलायै च विद्महे

हलहस्तायै च धीमहि

तन्नो वराही प्रचोदयात्

37. वराही गायत्री

ॐ महिषध्वजायै विद्महे

दण्डहस्तायै धीमहि

तन्नो वराही प्रचोदयात्

(शत्रु नाश, उन्नति)

38. वामन गायत्री

ॐ त्रिविक्रमाय विद्महे

विश्वरूपाय च धीमहि

तन्नो वामनः प्रचोदयात्

(संतान भाग्य)

39. हिरण्य गायत्री

ॐ भूवराहाय विद्महे

हिरण्यगर्भाय धीमहि

तन्नो क्रोडः प्रचोदयात्

(परिवार एकता-ऐश्वर्य)

40. नरसिंह गायत्री

ॐ वज्रनखाय विद्महे

तीक्ष्णदंष्ट्राय धीमहि

तन्नो नृसिंहः प्रचोदयात्

(शत्रु भय नाश)

41. ॐ उग्ररूपाय विद्महे

वज्रनागाय धीमहि

तन्नो नृसिंहः प्रचोदयात्

(सर्व विजय)

42. परशुराम गायत्री

ॐ जामदग्न्याय विद्महे

महावीराय धीमहि

तन्नो परशुरामः प्रचोदयात्

(पितृ कृपा)

43. राम गायत्री

ॐ दशरथाय विद्महे

सीतावलभाय धीमहि

तन्नो रामः प्रचोदयात्

(यश-सुरक्षा-ज्ञान)

44. ॐ पीताम्बराय विद्महे

जगन्नाथाय धीमहि

तन्नो रामः प्रचोदयात्

(सर्व ऐश्वर्य)

45. ॐ धर्मरूपाय विद्महे

सत्यव्रताय धीमहि

तन्नो रामः प्रचोदयात्

(सर्व मंगल)

46. कृष्ण गायत्री

ॐ देवकीनन्दनाय विद्महे

वासुदेवाय धीमहि

तन्नो कृष्णः प्रचोदयात्

(कार्य उन्नति)

47. शेष गायत्री

ॐ सहस्रशीर्षाय विद्महे

विष्णुवल्लभाय धीमहि

तन्नो शेषः प्रचोदयात्

(सर्व भय नाश)

48. हयग्रीव गायत्री

ॐ वागीश्वराय विद्महे

हयग्रीवाय धीमहि

तन्नो हंसः प्रचोदयात्

(विद्या गुण)

नियम: प्रातः स्नान के बाद, एकाग्र होकर, कम से कम 9 बार नित्य जप।

49. विष्णु गायत्री

ॐ नारायणाय विद्महे

वासुदेवाय धीमहि

तन्नो विष्णुः प्रचोदयात्

(विष्णुसहस्रनाम तुल्य फल)

50. गरुड़ गायत्री

ॐ पक्षिराजाय विद्महे

स्वर्णपक्ष्याय धीमहि

तन्नो गरुड़ः प्रचोदयात्

(मृत्यु भय नाश)

51. गरुड़ गायत्री

ॐ पक्षिराजाय विद्महे

स्वर्णपक्ष्याय धीमहि

तन्नो गरुड़ः प्रचोदयात्

(मृत्यु भय से रक्षा)

52. ब्रह्मा गायत्री

ॐ परमेश्वराय विद्महे

परतत्त्वाय धीमहि

तन्नो ब्रह्मा प्रचोदयात्

(कृषि-उद्योग उत्पादन वृद्धि)

53. सरस्वती गायत्री

ॐ सरस्वत्यै विद्महे

ब्रह्मपुत्र्यै धीमहि

तन्नो सरस्वती प्रचोदयात्

(विद्या-स्मरण-सृजन)

54. वाणी गायत्री

ॐ वाक्देवत्यै च विद्महे

विरिञ्चपत्नीं च धीमहि

तन्नो वाणीः प्रचोदयात्

(ज्ञान वृद्धि)

55. इन्द्र गायत्री

ॐ सहस्रनेत्राय विद्महे

वज्रास्त्राय धीमहि

तन्नो इन्द्रः प्रचोदयात्

(दुर्घटना से रक्षा)

56. ऐन्द्री गायत्री

ॐ श्यामवर्ण्यै विद्महे

वज्रहस्तायै धीमहि

तन्नो ऐन्द्री प्रचोदयात्

(दांपत्य सामंजस्य)

57. कौमारी गायत्री

ॐ शिखिवाहनायै विद्महे

शक्तिहस्तायै च धीमहि

तन्नो कौमारी प्रचोदयात्

(रक्त रोग शमन)

58. वरुण गायत्री

ॐ जलबिम्बाय विद्महे

नीलपुरुषाय धीमहि

तन्नो वरुणः प्रचोदयात्

(परिवार शांति-ऐश्वर्य)

59. अग्नि गायत्री

ॐ महाज्वलायै विद्महे

अग्निदेवाय धीमहि

तन्नो अग्निः प्रचोदयात्

(ओज-अंग बल)

60. नागराज गायत्री

ॐ नागराजाय विद्महे

पद्महस्ताय धीमहि

तन्नो वासुकिः प्रचोदयात्

(सर्पदोष नाश)

61. नागराज गायत्री

ॐ सर्पराजाय विद्महे

पद्महस्ताय धीमहि

तन्नो वासुकिः प्रचोदयात्

62. अग्नि गायत्री

ॐ महाज्वालाय विद्महे

अग्निमध्याय धीमहि

तन्नो अग्निः प्रचोदयात्

63. यम गायत्री

ॐ सूर्यपुत्राय विद्महे

महाकालाय धीमहि

तन्नो यमः प्रचोदयात्

(मृत्यु भय नाश)

64. कुबेर गायत्री

ॐ यक्षराजाय विद्महे

वैश्रवणाय धीमहि

तन्नो कुबेरः प्रचोदयात्

(धन-ऐश्वर्य वृद्धि)

65. कार्तवीर्यार्जुन गायत्री

ॐ कार्तवीर्याय विद्महे

महाबलाय धीमहि

तन्नो अर्जुनः प्रचोदयात्

(खोई वस्तु की प्राप्ति)

नवग्रह गायत्री

66. सूर्य गायत्री

ॐ भास्कराय विद्महे

महाद्युतिकराय धीमहि

तन्नो आदित्यः प्रचोदयात्

(अधिकार, हृदय-नेत्र स्वास्थ्य)

67. सूर्य गायत्री

ॐ भास्कराय विद्महे

दिवाकराय धीमहि

तन्नो सूर्यः प्रचोदयात्

(रोग शमन)

68. सूर्य गायत्री

ॐ आदित्याय विद्महे

सहस्रकिरणाय धीमहि

तन्नो सूर्यः प्रचोदयात्

69. चन्द्र गायत्री

ॐ अत्रिपुत्राय विद्महे

अमृतमयाय धीमहि

तन्नो सोमः प्रचोदयात्

(मानसिक शांति)

70. चन्द्र / यम संदर्भ

ॐ कृष्णपुत्राय विद्महे

महाकालाय धीमहि

तन्नो यमः प्रचोदयात्

(चिंता-अविश्वास नाश)

71. चन्द्र गायत्री

ॐ क्षीरार्णवाय विद्महे

लक्ष्मीनजाय धीमहि

तन्नो चन्द्रः प्रचोदयात्

(शांति-सौंदर्य)

72. मंगल (कुज) गायत्री

ॐ अंगारकाय विद्महे

भूमिपुत्राय धीमहि

तन्नो भौमः प्रचोदयात्

(उत्साह, मंगल दोष शमन)

73. ॐ अंगारकाय विद्महे

शक्तिहस्ताय धीमहि

तन्नो भौमः प्रचोदयात्

74. ॐ भौमाय विद्महे

महावीराय धीमहि

तन्नो अंगारकः प्रचोदयात्

75. बुध गायत्री

ॐ गजध्वजाय विद्महे

शुकहस्ताय धीमहि

तन्नो बुधः प्रचोदयात्

(बुद्धि-अध्ययन उन्नति)

76. गुरु गायत्री

ॐ ऋषभध्वजाय विद्महे

कृणिहस्ताय धीमहि

तन्नो गुरु प्रचोदयात्

(भाग्य-संतान उन्नति)

77. शुक्र गायत्री

ॐ अश्वध्वजाय विद्महे

धनुर्हस्ताय धीमहि

तन्नो शुक्रः प्रचोदयात्

(विवाह-सुख, गृह-वाहन)

78. शनि गायत्री

ॐ काकध्वजाय विद्महे

खड्गहस्ताय धीमहि

तन्नो मन्दः प्रचोदयात्

(शनि दोष, वात रोग शमन)

79. शनि गायत्री

ॐ काकध्वजाय विद्महे

खड्गहस्ताय धीमहि

तन्नो मन्दः प्रचोदयात्

80. राहु गायत्री

ॐ नागराजाय विद्महे

पद्महस्ताय धीमहि

तन्नो राहुः प्रचोदयात्

(सर्पदोष, त्वचा रोग)

81. केतु गायत्री

ॐ अश्वध्वजाय विद्महे

शूलहस्ताय धीमहि

तन्नो केतुः प्रचोदयात् !!

(विघ्न दूर होते हैं और बिना कारण आने वाली समस्याओं का समाधान होता है)

© All Rights Reserved