भूत/प्रेत नहीं होता है

मानव समाज में “भूत”, “आत्मा”, “अदृश्य शक्तियाँ” जैसी अवधारणाएँ सदियों से मौजूद हैं। सच में, “भूत” एक ऐसा प्रश्न है जिसका स्पष्ट उत्तर नहीं मिला है। इसके बारे में जितना गहराई से सोचते हैं, उतनी ही अधिक उलझन बढ़ती जाती है। कुछ लोग इसे मानते हैं, कुछ लोग इसे पूरी तरह नकार देते हैं। जैसे “भगवान नहीं है, लेकिन विश्वास है” कहा जाता है, वैसे ही “भूत नहीं है, लेकिन भूत का अनुभव है”। आखिरकार, विश्वास ही सब कुछ है!

अधिकतर लोगों को ऐसा कोई अनुभव हुआ होगा: सोते समय शरीर हिल नहीं पाना, ऐसा महसूस होना कि कोई शरीर के ऊपर बैठा है, सांस रुकने जैसा अनुभव… इसे कई लोग “भूत का अनुभव” कहते हैं। लेकिन क्या इसके पीछे कोई वैज्ञानिक कारण है?

इसका उत्तर 2025 में प्रकाशित मलयालम पुस्तक “अक्षौहिणी” के एक अध्याय में मैंने लिखा है। अभी मैं एक अलग वैज्ञानिक पक्ष बताने जा रहा हूँ।

Sleep Paralysis (नींद में शरीर का न हिल पाना) इस अवस्था में: दिमाग जाग जाता है शरीर अभी भी sleep mode में रहता है hallucination जैसे अनुभव होते हैं। इसे कई लोग “भूत” समझने की गलती करते हैं।

नींद से जागने के समय शरीर ‘तेज़ नेत्र गति अवस्था’ (REM Sleep) में होता है। इस समय मस्तिष्क विश्राम की स्थिति में रहता है। इसलिए चेतना लौटने पर भी कुछ समय तक शरीर को हिलाने में असमर्थता हो सकती है। यह व्यक्ति में भय और चिंता पैदा करता है। ऐसा लगता है जैसे शरीर ने काम करना बंद कर दिया हो या लकवा मार गया हो। कभी-कभी थोड़े समय के लिए hallucination भी हो सकते हैं।

सीने में दबाव महसूस होना, ऐसा लगना कि कोई कमरे में आ रहा है, उसे भूत समझ लेना, शरीर का संतुलन बिगड़ना—इस तरह के भ्रम कुछ समय के लिए हो सकते हैं। सामान्यतः यह कुछ सेकंड से कुछ मिनट तक रहता है। इससे कोई शारीरिक नुकसान नहीं होता, लेकिन अनुभव डरावना हो सकता है।

मुख्य कारण है नींद की कमी। जिन लोगों को 6 घंटे की अच्छी नींद नहीं मिलती, उनमें यह अधिक होता है। दूसरा कारण है नींद का समय अनियमित होना (हर दिन अलग समय पर सोना)। शिफ्ट में काम करने वाले लोगों में यह अधिक देखा जाता है। जो लोग बिना वजह अपनी नींद का समय बिगाड़ते हैं, उनमें भी यह समस्या हो सकती है।

अत्यधिक मानसिक तनाव (काम का दबाव, पारिवारिक समस्याएँ), चिंता की प्रवृत्ति वाले लोग, छोटी-छोटी बातों पर परेशान होने वाले लोग—इनमें यह अधिक होता है। युवाओं में sleep paralysis ज्यादा देखा जाता है। कभी-कभी यह अन्य बीमारियों का लक्षण भी हो सकता है।

‘नार्कोलेप्सी’ नामक बीमारी का भी यह एक लक्षण हो सकता है। कुछ नशीले पदार्थों का उपयोग करने वालों में भी यह हो सकता है।

भूत-प्रेत वाली बातों से जुड़े बंद पड़े घरों में यदि कोई सोए, तो बेहोशी से लेकर मृत्यु तक हो सकती है। इसका कारण कार्बन मोनोऑक्साइड, फॉर्मल्डिहाइड जैसी जहरीली गैसों का अधिक होना है। बंद घरों में दीवारों पर उगने वाले फफूंद को सांस के साथ लेने पर उसमें मौजूद विषैले तत्व रक्त में जाकर बेहोशी पैदा कर सकते हैं।

क्या भूत होते हैं? विज्ञान क्या कहता है?

इसका उत्तर पाने के लिए पहले हमें मानव शरीर को वैज्ञानिक दृष्टिकोण से समझना होगा। मानव शरीर एक energy-based bio-chemical system है।

मृत्यु के बाद energy production रुक जाता है, शरीर विघटित होने लगता है, और गैसें बाहर निकलती हैं।

यह energy हमें ATP (Adenosine Triphosphate) नामक अणु से मिलती है। ATP कोशिकाओं के mitochondria में बनता है। यह cellular respiration प्रक्रिया से बनता है। ATP शरीर की सभी गतिविधियों का fuel है: मांसपेशियों की गति, दिल की धड़कन, दिमाग की सोच—सब ATP से होता है।

कई लोगों की गलतफहमी है कि “ATP सीधे electricity बनता है”। यह सही नहीं है। ATP से कोशिका की membrane पर ion gradients बनते हैं। इससे nerve cells में electrical signals (action potentials) बनते हैं। यानि मानव शरीर एक chemical + electrical system है।

मृत्यु के बाद क्या होता है? ATP बनना बंद हो जाता है, कोशिकाओं को energy नहीं मिलती, शरीर काम करना बंद कर देता है, और ठंडा हो जाता है। शरीर के ठंडा होने की प्रक्रिया को forensic science में Algor mortis कहा जाता है।

यह “energy बाहर जा रही है” नहीं है—बल्कि heat loss है। प्राणिक हीलिंग में हमें सिखाया जाता है कि मरते समय प्राण बाहर नहीं जाता, बल्कि शरीर में आने वाली प्राण शक्ति रुक जाती है। यह “energy बाहर जाना” नहीं, बल्कि heat loss है।

मृत्यु के बाद कोशिकाएँ खुद ही टूटने लगती हैं। Lysosome फट जाते हैं और enzymes बाहर निकलते हैं। इस self-digestion प्रक्रिया को Autolysis कहा जाता है। बैक्टीरिया की क्रिया से शरीर के tissues टूटते हैं। इसे putrefaction कहा जाता है।

Energy कहाँ जाती है? शरीर के molecules टूटकर gases बनते हैं: Carbohydrates, lipids, proteins मिलकर Ammonia, Carbon dioxide, Methane जैसी गैसें बनाते हैं, जो वातावरण में फैल जाती हैं।

विज्ञान के अनुसार Law of Conservation of Energy कहता है कि energy कभी नष्ट नहीं होती, केवल रूप बदलती है। यानी शरीर की energy heat और chemical gases के रूप में बदल जाती है और वातावरण में फैल जाती है।

“भूत” का अनुभव क्यों होता है?

अक्सर लोगों को “भूत देखने” का अनुभव होता है, जिसका कारण है: डर (fear response), अंधविश्वास, अंधेरे का भय, अनिश्चितता और दिमाग की pattern recognition की गलतियाँ। इन सबके मिलकर मन “भूत” की उपस्थिति का अनुभव कराता है।

मृत व्यक्ति के घर से आने के बाद नहाने की परंपरा को कुछ लोग आत्मा का प्रभाव हटाने से जोड़ते हैं। लेकिन वैज्ञानिक दृष्टि से यह decomposition के दौरान बने bacteria और gases से बचाव के लिए है।

अंत में, मानव शरीर एक energy-based biological system है। मृत्यु के बाद: energy production रुकता है, शरीर विघटित होता है और energy heat व gases में बदल जाती है।

विज्ञान ने अभी तक “भूत” नाम की किसी entity के अस्तित्व को प्रमाणित नहीं किया है। लेकिन मानव मन—डर, विश्वास और अनुभव—मिलकर “भूत” का अनुभव पैदा करते हैं।

പ്രേതം ഉണ്ടോ?

മനുഷ്യ സമൂഹത്തിൽ “പ്രേതം”, “ആത്മാവ്”, “അദൃശ്യ ശക്തികൾ” തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ നൂറ്റാണ്ടുകളായി നിലനിൽക്കുന്നു. സത്യത്തിൽ, “പ്രേതം” എന്നത് വ്യക്തമായ ഉത്തരം കിട്ടാത്ത ഒരു ചോദ്യമാണ്. അതിനെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ ചിന്തിച്ചാൽ, പലപ്പോഴും കൂടുതൽ ആശയക്കുഴപ്പം മാത്രം വർദ്ധിക്കുന്നു. ചിലർ അത് വിശ്വസിക്കുന്നു, ചിലർ അതിനെ തള്ളിക്കളയുന്നു. ദൈവം ഇല്ല, പക്ഷെ വിശ്വാസം ഉണ്ട് എന്ന് പറയുന്നത് പോലെ ആണ് പ്രേതം ഇല്ല പക്ഷെ പ്രേതാനുഭവം ഉണ്ട്.

ഒട്ടുമിക്ക ആളുകൾക്കും ഒരു അനുഭവമുണ്ടായിട്ടുണ്ടാകും:

ഉറങ്ങിക്കിടക്കുമ്പോൾ ശരീരം അനങ്ങാൻ കഴിയാത്ത അവസ്ഥ, എന്തോ ഒരാൾ ശരീരത്തിന്മേൽ ഇരിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നൽ, ശ്വാസം മുട്ടുന്നതുപോലുള്ള അനുഭവം…

ഇതിനെ പലരും “പ്രേതാനുഭവം” എന്നു വിളിക്കും. പക്ഷേ ഇതിന് പിന്നിൽ ശാസ്ത്രീയമായ വിശദീകരണങ്ങൾ ഉണ്ടോ?

അതിന് ഉത്തരം 2025ൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച മലയാളം ബുക്ക് അക്ഷൗഹിണിയിലെ ഒരദ്ധ്യായത്തിൽ ഞാൻ എഴുതിയിട്ടുണ്ട്. ഇപ്പോൽ പറയാൻ പോകുന്നത് വേറൊരു ശാസ്ത്രീയ വശം ആണ്.

Sleep Paralysis (ഉറക്കത്തിൽ ശരീരം അനങ്ങാതെ പോകുന്ന അവസ്ഥ)

ഈ അവസ്ഥയിൽ: തലച്ചോർ ഉണരുന്നു

ശരീരം ഇപ്പോഴും sleep mode-ൽ തന്നെ

hallucination പോലുള്ള അനുഭവങ്ങൾ ഉണ്ടാകും. ഇത് പലരും “പ്രേതം” എന്ന് തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നു.

ഉറക്കത്തില്‍നിന്ന് ഉണരുന്ന സമയത്ത് 'ദ്രുദനേത്രചലന അവസ്ഥ' (REM Sleep) എന്ന അവസ്ഥയിലായിരിക്കും ശരീരം ഉള്ളത്. ഈ സമയത്ത് തലച്ചോറ് പൂര്‍ണ്ണമായും മന്ദീഭവിച്ച് വിശ്രമാവസ്ഥയില്‍ ആയിരിക്കും. അതുകൊണ്ട് ബോധം തിരിച്ചുവരുമ്പോള്‍ പോലും ശരീരം ചലിപ്പിക്കാന്‍ കഴിയാത്ത സ്ഥിതിവിശേഷം കുറച്ചുനേരത്തേക്കെങ്കിലും ഉണ്ടായേക്കാം. ഇത് വല്ലാത്ത ഭയവും ആശങ്കയും വ്യക്തിയില്‍ ഉണ്ടാക്കുന്നു. തനിക്ക് ചലനശേഷി നഷ്ടപ്പെട്ടോ, പക്ഷാഘാതം സംഭവിച്ചോ എന്ന ഒരു ഭീതി കടന്നുവന്നേക്കാം. ചിലപ്പോഴെങ്കിലും ഹ്രസ്വനേരം നീണ്ടുനില്‍ക്കുന്ന മിഥ്യാനുഭവങ്ങള്‍ അഥവാ Hallucination ഉണ്ടാകാന്‍ സാധ്യതയുണ്ട്.

നെഞ്ചിനകത്ത് വലിയ സമ്മര്‍ദ്ദം അനുഭവപ്പെടുക, ഏതോ വ്യക്തി മുറിക്കുള്ളിലേക്ക് കടന്നുവരിക, അത് പ്രേതം ആണെന്ന് തെറ്റിദ്ധരിക്കുക, ശരീരം ബാലന്‍സ് തെറ്റി പോവുക ഇത്തരത്തിലുളള മിഥ്യാനുഭവങ്ങളും കുറച്ച് നേരത്തേക്ക് ഉണ്ടാകാന്‍ സാധ്യതയുണ്ട്. സാധാരണഗതിയില്‍ ഏതാനും സെക്കന്റുകള്‍ മുതല്‍ ഏതാനും മിനിട്ടുകള്‍ വരെ ഈ ബുദ്ധിമുട്ട് അനുഭവപ്പെടാന്‍ സാധ്യതയുണ്ട്. ഒരുതരത്തിലുളള ശാരീരിക ആരോഗ്യപ്രശ്‌നവും ഇത് ഉണ്ടാക്കാറില്ല. പക്ഷേ മോശം അനുഭവത്തിലൂടെ കടന്നുപോകുന്ന ആളുകള്‍ക്ക് അതൊരു പേടിപ്പെടുത്തുന്ന അനുഭവമായിരിക്കും.

പ്രധാനമായും ഉറക്കുറവാണ് ഇതിലേക്ക് നയിക്കുന്ന പ്രധാനഘടകം. 6 മണിക്കൂറെങ്കിലും സുഖനിദ്ര കിട്ടാതെ വരുന്ന വ്യക്തികളിലാണ് ഈ അവസ്ഥ വരാന്‍ സാധ്യത കൂടുതല്‍. രണ്ടാമതായി നിദ്രാചക്രം ക്രമം തെറ്റി പോവുക( ഓരോ ദിവസം ഓരോ സമയത്ത് ഉറങ്ങുക) ചിലര്‍ക്ക് ജോലിയുടെ ഭാഗമായി പല സമയങ്ങളിലാകും ഉറങ്ങേണ്ടിവരിക. ഷിഫ്റ്റുള്ള ജോലിക്രമങ്ങള്‍ അനുഭവിക്കുന്ന വ്യക്തികളില്‍. ജോലിയുടെ ഭാഗമല്ലാതെ ഉറക്ക സമയം ശരിയാകാത്ത ആളുകളിലും ഇത്തരത്തില്‍ ബുദ്ധിമുട്ട് ഉണ്ടാകാം.

അമിതമായ മാനസിക സമ്മര്‍ദ്ദം (ജോലി സമ്മര്‍ദ്ദം, കുടുംബ സംഘര്‍ഷം, വ്യക്തികള്‍ തമ്മിലുളള പ്രശ്‌നങ്ങള്‍) ഉളളവര്‍, ഉത്കണ്ഠ അനുഭവിക്കുന്നവര്‍(ജീവിതത്തില്‍ വലിയ പ്രയാസമുണ്ടാക്കുന്ന കാര്യങ്ങള്‍ ഇല്ലെങ്കില്‍ പോലും ചെറിയ കാര്യത്തിന് പോലും ഉത്കണ്ഠപ്പെടുകയും അസ്വസ്ഥതപ്പെടുകയോ ചെയ്യുന്നവര്‍). യുവാക്കളിലാണ് സ്ലീപ് പരാലിസിസ് കൂടുതലായും ഉണ്ടാകുന്നത്. ചിലപ്പോള്‍ മറ്റ് ചില രോഗങ്ങളുടെ ഭാഗമായും സ്ലീപ് പരാലിസിസ് ഉണ്ടാകാം.

'നാര്‍ക്കോലപ്‌സി' എന്ന രോഗത്തിന്റെ ഒരു ലക്ഷണമായും ഇത് ഉണ്ടാവാം.ചില ലഹരിവസ്തുക്കള്‍ ഉപയോഗിക്കുന്ന വ്യക്തികളിലും സ്ലീപ് പരാലിസിസ് ഉണ്ടാകാന്‍ സാധ്യതയുണ്ട്.

പ്രേതബാധ ആരോപിച്ച് അടഞ്ഞുകിടക്കുന്ന വീടുകളിൽ ആരു കിടന്നാലും ബോധക്ഷയം മുതൽ മരണം വരെ സംഭവിക്കാം. കാർബണ്‍ മോണോക്സൈഡ്, ഫോർമാൽഡിഹൈഡ് തുടങ്ങിയ വിഷവാതകങ്ങളുടെ സാന്ദ്രത ഇവിടെ കൂടുതലാകുന്നതാണു കാരണം. അടഞ്ഞു കിടക്കുന്ന വീടുകളിലെ ചുമരുകളിലും മറ്റും പടർന്നു പിടിക്കുന്ന പൂപ്പലുകൾ ശ്വസിക്കുമ്പോൾ അവയിലെ വിഷാംശം രക്തത്തിലെത്തുക വഴി ബോധക്ഷയം സംഭവിക്കാം.

പ്രേതമുണ്ടോ? ശാസ്ത്രം പറയുന്നത് എന്ത്?

ഈ ചോദ്യത്തിന് മറുപടി കണ്ടെത്താൻ, ആദ്യം നമ്മൾ മനുഷ്യ ശരീരത്തെ ഒരു ശാസ്ത്രീയ കാഴ്ചപ്പാടിൽ കാണണം. മനുഷ്യ ശരീരം — ഒരു energy-based ബയോ-കെമിക്കൽ സിസ്റ്റം ആണ്.

മരണത്തിനു ശേഷം, energy production നിൽക്കും, ശരീരം വിഘടിക്കും, gases പുറത്തേക്ക് പോകും.

ഈ energy നമുക്ക് ലഭിക്കുന്നത് ATP (Adenosine Triphosphate) എന്ന ഊർജ തന്മാത്രയിലൂടെ ആണ്. ATP നിർമ്മിക്കുന്നത് കോശങ്ങളിലെ mitochondria ആണ്. ഇത് cellular respiration എന്ന പ്രക്രിയയിലൂടെ നടക്കുന്നു. ATP ശരീരത്തിലെ എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും fuel ആണ്:

പേശികളുടെ ചലനം, ഹൃദയമിടിപ്പ്, തലച്ചോറിന്റെ ചിന്തകൾ ATP വഴി ആണ് നടക്കുന്നത്.

പലർക്കും ഒരു തെറ്റിദ്ധാരണയുണ്ട്: “ATP നേരിട്ട് electricity ആയി മാറുന്നു” എന്ന്.

ഇത് ശരിയല്ല. ATP ഉപയോഗിച്ച് കോശങ്ങളുടെ membrane-ൽ ion gradients ഉണ്ടാകുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി nerve cells-ൽ electrical signals (action potentials) രൂപപ്പെടുന്നു.

അതായത്, മനുഷ്യ ശരീരം ഒരു chemical + electrical system ആണ്.

മരണത്തോടെ എന്താണ് സംഭവിക്കുന്നത്? ATP നിർമ്മാണം പൂർണ്ണമായി നിൽക്കും കോശങ്ങൾക്ക് energy ലഭിക്കാതെ പ്രവർത്തനം നിർത്തും ശരീരം തണുക്കും.

ശരീരം തണുക്കുന്ന ഈ പ്രക്രിയയെ Algor mortis എന്ന് forensic science-ൽ പറയുന്നു.

ഇത് “energy പുറത്ത് പോകുന്നു” എന്നതല്ല — മറിച്ച് heat loss ആണ്. പ്രാണിക് ഹീലിംഗിൽ ഞങ്ങളെ പഠിപ്പിച്ചത് മരിക്കുമ്പോൾ പ്രാണൻ പോകുകയല്ല, ശരീരത്തിലേക്ക് നിരന്തരം വന്ന് കൊണ്ടിരുന്ന പ്രാണ ശക്തി വരുന്നത് നിന്നു എന്നത് പോലെ . ഇത് “energy പുറത്ത് പോകുന്നു” എന്നതല്ല, മറിച്ച് heat loss ആണ്.

മരണത്തിനു ശേഷം, കോശങ്ങൾ സ്വയം ദഹിക്കും. കോശങ്ങളിലെ Lysosome

പൊട്ടുകയും enzymes പുറത്തേക്ക് വരുകയും ചെയ്യും. ഈ self-digestion process നെ Autolysis എന്ന് പറയുന്നു

ബാക്ടീരിയയുടെ പ്രവർത്തനം മൂലം

ശരീരത്തിലെ bacteria tissues breakdown ചെയ്യും. ഇതിനെ putrefaction എന്ന് പറയുന്നു.

Energy എവിടെ പോകുന്നു? ശരീരത്തിലെ molecules breakdown ചെയ്യുമ്പോൾ: carbohydrates, lipids, proteins ഇവ gases ആയി മാറുന്നു: Ammonia, Carbon dioxide, Methane ഇവയാണ് പിന്നീട് അന്തരീക്ഷത്തിലേക്ക് പോകുന്നത്.

ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന നിയമം Law of Conservation of Energy അനുസരിച്ച് Energy ഒരിക്കലും നശിക്കില്ല, രൂപം മാത്രം മാറും. അതായത്: ശരീരത്തിലെ energy  heat + chemical gases ആണ്. ഇത് പരിസരത്തിലേക്ക് diffuse ചെയ്യും. 

“പ്രേതം” എന്ന അനുഭവം എന്തുകൊണ്ട്?

പലപ്പോഴും ആളുകൾക്ക് “പ്രേതം കണ്ടു” എന്ന തോന്നൽ ഉണ്ടാകാൻ കാരണം:

ഭയം (fear response), അന്ധവിശ്വാസങ്ങൾ, ഇരുട്ടിനോടുള്ള പേടിയും, അനിശ്ചിതത്വവും

brainന്റെ pattern recognition തെറ്റുകൾ മൂലവും ആണ്. ഈ ഘടകങ്ങൾ ചേർന്നാണ് മനസ്സ്  പ്രേതാത്മാവിൻ്റെ  presence  അനുഭവിപ്പിക്കുന്നത്.

മരിച്ചവരുടെ വീട്ടിൽ പോയി വന്ന ശേഷം കുളിക്കാൻ പറയുന്ന പതിവ് ചിലർ ആത്മാവിന്റെ സ്വാധീനം ഉള്ളത് പോകാൻ എന്ന് കരുതുന്നു. പക്ഷേ ശാസ്ത്രീയമായി നോക്കുമ്പോൾ: decomposition സമയത്ത് ഉണ്ടാകുന്ന gases, bacteria മുതലായവയിൽ നിന്ന് ശുദ്ധി പാലിക്കാനാണ് ഇത്.

പറഞ്ഞ് വന്നത്, മനുഷ്യ ശരീരം ഒരു energy-based biological system ആണ്.

മരണത്തിനു ശേഷം: energy production നിൽക്കും, ശരീരം വിഘടിക്കും

energy heat, gases ആയി മാറും.

ശാസ്ത്രം ഇതുവരെ “പ്രേതം” എന്നൊരു entity ഉള്ളതായി തെളിയിച്ചിട്ടില്ല. പക്ഷേ മനുഷ്യ മനസ്സ് — ഭയം, വിശ്വാസം, അനുഭവങ്ങൾ — ഇവ ചേർന്നാണ് “പ്രേതം” എന്ന അനുഭവം സൃഷ്ടിക്കുന്നത്.