ഹിന്ദുക്കൾക്ക് 33 കോടി ദൈവങ്ങളുണ്ടോ?
ഈ ചോദ്യം പലപ്പോഴും കേൾക്കാറുണ്ട്.
എന്നാൽ അതിന് ഉത്തരം പറയുന്നതിന് മുമ്പ് ഒരു കാര്യം മനസ്സിലാക്കണം — സനാതന ധർമ്മത്തിൽ ‘ദൈവം’ എന്ന ആശയം ഒരു പേരിലോ ഒരു രൂപത്തിലോ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല.
രൂപമില്ലാത്ത പരമസത്യത്തിൽ നിന്ന് വ്യക്തിരൂപത്തിലുള്ള ഭഗവാൻ വരെ, പ്രപഞ്ചശക്തികളിൽ നിന്ന് ദേവതകൾ വരെ, അവതാരങ്ങളിൽ നിന്ന് ഋഷി–സിദ്ധ പാരമ്പര്യങ്ങൾ വരെ, അവിടെ നിന്ന് ഗ്രാമദേവതകളും കാവുദേവതകളും വരെ നീളുന്ന വിശാലമായ ഒരു ആത്മീയ ലോകമാണ് സനാതന പാരമ്പര്യം.
പക്ഷേ ഇവയെല്ലാം ഒരേ തലത്തിലുള്ള ദൈവങ്ങൾ അല്ല. വ്യത്യസ്ത ദാർശനിക, വൈദിക, ഉപനിഷദ്, പുരാണ, ആഗമ, താന്ത്രിക, പ്രാദേശിക പാരമ്പര്യങ്ങളിലാണ് ഇവയുടെ ആശയങ്ങളും ആരാധനാരീതികളും വളർന്നത്.
ആദ്യം മനസ്സിലാക്കേണ്ടത് — പരബ്രഹ്മം.
സനാതന ദർശനത്തിലെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ആശയമാണ് പരബ്രഹ്മം.
നാമത്തിനും രൂപത്തിനും അതീതമായ, സകല സൃഷ്ടിയുടെയും അടിസ്ഥാനമായ പരമസത്യം.
അത് ഒരു പ്രത്യേക രൂപത്തിൽ മാത്രം പരിമിതപ്പെടുന്നില്ല. ഉപനിഷത്തുകൾ ബ്രഹ്മത്തെ സകലത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനമായ പരമതത്ത്വമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു.
ഈ പരമസത്യത്തെ മനുഷ്യൻ വിവിധ നാമരൂപങ്ങളിലൂടെയും ആരാധനാമാർഗങ്ങളിലൂടെയും സമീപിക്കുന്നു.
അവിടെയാണ് ഭഗവാൻ, ഭഗവതി, ഈശ്വരൻ, ദേവൻ, ദേവി തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ വരുന്നത്. ഭഗവാൻ, ഭഗവതി, ഈശ്വരൻ
ഭഗവാൻ എന്ന പദം ‘ഭഗ’ എന്ന ആശയവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. ഐശ്വര്യം, മഹത്വം, ശക്തി, ജ്ഞാനം തുടങ്ങിയ ദൈവിക ഗുണങ്ങളുടെ സമ്പൂർണ്ണതയുള്ളവൻ എന്ന അർത്ഥത്തിൽ ഇത് ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു.
അതോടൊപ്പം ഒരു ആത്മീയ വ്യാഖ്യാനവും കാണാം:
ഭ — ഭൂമി
ഗ — ഗഗനം
വ — വായു
അ — അഗ്നി
ന — നീർ
ഇത് സംസ്കൃതത്തിലെ ശാസ്ത്രീയ വ്യുത്പത്തി അല്ല; പഞ്ചഭൂതങ്ങളിലാകെ ദൈവിക സാന്നിധ്യം കാണുന്ന ഒരു ആത്മീയ വ്യാഖ്യാനമാണ്.
ഭഗവതി അഥവാ പരാശക്തി ദൈവിക ശക്തിയുടെ സ്ത്രീരൂപത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശാക്ത പാരമ്പര്യത്തിൽ പരാശക്തി തന്നെയാണ് പരമതത്ത്വം എന്ന ദർശനവും കാണാം.
ഈശ്വരൻ എന്നത് പ്രപഞ്ചത്തെ നിയന്ത്രിക്കുകയും സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ദൈവസങ്കൽപ്പമായി വിവിധ ദർശനങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്തമായി വിശദീകരിക്കപ്പെടുന്നു.
ഗായത്രി — ബുദ്ധിയെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന മന്ത്രം
സനാതന പാരമ്പര്യത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ വൈദിക മന്ത്രങ്ങളിലൊന്നാണ് ഗായത്രി മന്ത്രം:
ഓം ഭൂർ ഭുവഃ സ്വഃ
തത് സവിതുർ വരേണ്യം
ഭർഗോ ദേവസ്യ ധീമഹി
ധിയോ യോ നഃ പ്രചോദയാത് ॥
ലളിതമായ അർത്ഥം:
“ആ ദിവ്യമായ സവിതൃപ്രകാശത്തെ ഞങ്ങൾ ധ്യാനിക്കുന്നു. ആ പ്രകാശം ഞങ്ങളുടെ ബുദ്ധിയെ ശരിയായ വഴിയിലേക്ക് നയിക്കട്ടെ.”
ഗായത്രി ഒരു മന്ത്രമാത്രമല്ല; പിന്നീട് വികസിച്ച ആരാധനാപാരമ്പര്യങ്ങളിൽ ഗായത്രി ദേവി ജ്ഞാനത്തെയും ദൈവിക പ്രകാശത്തെയും പ്രതിനിധീകരിക്കുന്ന ദേവീരൂപമായും ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു.
ത്രിമൂർത്തികൾ — സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, സംഹാരം. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ മൂന്ന് അടിസ്ഥാന പ്രവർത്തനങ്ങളെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്ന പ്രധാന പുരാണസങ്കൽപ്പമാണ് ത്രിമൂർത്തി.
ബ്രഹ്മാവ് — സൃഷ്ടി
വിഷ്ണു — സ്ഥിതി / പാലനം
ശിവൻ — സംഹാരം / പരിവർത്തനം
ത്രിദേവികൾ — ദൈവിക ശക്തിയുടെ മൂന്ന് പ്രധാന ഭാവങ്ങൾ
ത്രിമൂർത്തികളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ദൈവിക സ്ത്രീശക്തിയുടെ പ്രധാന രൂപങ്ങളായി സാധാരണയായി പറയപ്പെടുന്നത്:
സരസ്വതി — ജ്ഞാനം, വിദ്യ, വാണി
ലക്ഷ്മി — ശ്രീ, സമൃദ്ധി, ഐശ്വര്യം
പാർവതി / ശക്തി — ശക്തി, മാതൃത്വം, ഊർജം
ശൈവ പാരമ്പര്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ദൈവിക ലോകം:
ശിവൻ, പാർവതി, ഗണേശൻ, കാർത്തികേയൻ/സ്കന്ദൻ, അയ്യപ്പൻ, നന്ദി, ഭൈരവൻ, വീരഭദ്രൻ, ചണ്ഡികേശ്വരൻ, ഗംഗ, വാസുകി, ഹനുമാൻ (രുദ്രാംശം എന്ന പാരമ്പര്യവിശ്വാസം) തുടങ്ങിയവർ.
ശിവന്റെ ജടയിൽ ഗംഗ, ശിരസ്സിൽ ചന്ദ്രൻ, കഴുത്തിൽ വാസുകി തുടങ്ങിയ പ്രതീകങ്ങളും ശൈവ സങ്കൽപ്പത്തിൽ പ്രധാനമാണ്.
ദുർഗ്ഗ, കാളി, ഭദ്രകാളി തുടങ്ങിയ ദേവീരൂപങ്ങളും പല ശാക്ത–ശൈവ പാരമ്പര്യങ്ങളിലും ശിവശക്തിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു.
ഇവരുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വാഹനങ്ങൾ, ഗണങ്ങൾ, അനുചരദേവതകൾ എന്നിവയും ഈ വിശാലമായ ആരാധനാലോകത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.
വിഷ്ണുവിനെ കേന്ദ്രീകരിച്ചുള്ള വൈഷ്ണവ പാരമ്പര്യത്തിലും നിരവധി ദൈവിക രൂപങ്ങളും അനുബന്ധ സങ്കൽപ്പങ്ങളും കാണാം.
വിഷ്ണു / നാരായണൻ
ലക്ഷ്മി / ശ്രീദേവി
ഭൂദേവി
നീലാദേവി
ഗരുഡൻ
ശേഷൻ / അനന്തൻ
വിശ്വക്സേനൻ
ബ്രഹ്മ പാരമ്പര്യം — സൃഷ്ടി, പ്രജാപതികൾ, ഋഷിപരമ്പര
ബ്രഹ്മാവ് — സൃഷ്ടികർത്താവ്
സരസ്വതി / വാഗ്ദേവി — ജ്ഞാനം, വാക്ക്, വിദ്യ
പ്രജാപതികൾ — ജീവജാലങ്ങളുടെയും സൃഷ്ടിവംശങ്ങളുടെയും പ്രാരംഭ സ്രഷ്ടാക്കളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നവർ
മാനസപുത്രന്മാർ — ബ്രഹ്മാവിന്റെ മനസ്സിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചവരായി പുരാണങ്ങളിൽ പറയപ്പെടുന്ന സൃഷ്ടിപ്രവർത്തകരും ഋഷിമാരും
സനക, സനന്ദന, സനാതന, സനത്കുമാരൻ — ചതുർകുമാരന്മാർ, മരീചി, അത്രി, അംഗിരസ്, പുലസ്ത്യ, പുലഹ, ക്രതു, വസിഷ്ഠ, ഭൃഗു, ദക്ഷ പ്രജാപതി, നാരദൻ
സ്വായംഭുവ മനു — മനുഷ്യവംശത്തിന്റെ ആദിപുരുഷനായി വിവിധ പാരമ്പര്യങ്ങളിൽ അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ശതരൂപ — മനുവിന്റെ സഹധർമ്മിണിയായി പുരാണപരമ്പരയിൽ കാണപ്പെടുന്നു.
അപ്പോൾ 33 ദേവതകൾ എവിടെ നിന്നാണ് വന്നത്?
വേദ–ഉപനിഷദ് പാരമ്പര്യത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു പരമ്പരാഗത കണക്കാണ്:
8 വസുക്കൾ + 11 രുദ്രന്മാർ + 12 ആദിത്യന്മാർ + ഇന്ദ്രൻ + പ്രജാപതി = 33
ഇത് 33 ദേവതകൾ എന്ന ആശയത്തിന്റെ പ്രധാന വൈദിക രൂപമാണ്. കോടി (koṭi) എന്ന പദത്തിന് സാധാരണയായി വലിയ സംഖ്യ എന്ന അർത്ഥമുണ്ടെങ്കിലും, ചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ തരം, വിഭാഗം, വർഗ്ഗം എന്ന അർത്ഥവും കാണാം.
അഷ്ടവസുക്കൾ — 8
വസുക്കളെ പ്രകൃതിയുടെയും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെയും വിവിധ അടിസ്ഥാന ഘടകങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി കാണുന്നു.
ധര, ധ്രുവ, സോമ, അഹ, അനില, അനല, പ്രത്യുഷ, പ്രഭാസ
ഭൂമി, സ്ഥിരത, ചന്ദ്രൻ, പകൽ, വായു, അഗ്നി, പ്രഭാതപ്രകാശം, തേജസ്സ് തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങളുമായി ഇവയെ ബന്ധപ്പെടുത്തുന്നു.
ഏകാദശ രുദ്രന്മാർ — 11
രുദ്രതത്ത്വം ശിവനുമായി അടുത്ത ബന്ധമുള്ളതാണ്. ഹര, ബഹുരൂപ, ത്ര്യമ്പക, അപരാജിത, വൃഷാകപി, ശംഭു, കപർദി, രൈവത, മൃഗവ്യാധ, ശർവ, കപാലി.
ദ്വാദശ ആദിത്യന്മാർ — 12
അദിതിയുടെ പുത്രന്മാരാണ് ആദിത്യന്മാർ.
വിവസ്വാൻ, അര്യമൻ, പൂഷൻ, ത്വഷ്ടാവ്, സവിതാവ്, ഭഗൻ, ധാതാവ്, വിധാതാവ്, വരുണൻ, മിത്രൻ, ഇന്ദ്രൻ, വിഷ്ണു.
പിന്നീട് 12 ആദിത്യരെ 12 മാസങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തുന്ന പാരമ്പര്യവും ശക്തമായി വികസിച്ചു.
ഇന്ദ്രനും പ്രജാപതിയും
ഇന്ദ്രൻ വേദങ്ങളിൽ പ്രധാന സ്ഥാനമുള്ള ദേവനാണ്.
പ്രജാപതി സൃഷ്ടിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ദൈവിക സങ്കൽപ്പമാണ്.
ഇങ്ങനെ:
8 + 11 + 12 + 1 + 1 = 33
വേദങ്ങളിൽ അനവധി ദേവതകൾക്ക് പ്രധാന സ്ഥാനമുണ്ട്.
അഗ്നി, ഇന്ദ്രൻ, വായു, സൂര്യൻ, സോമൻ, ഉഷസ്, അശ്വിനീദേവന്മാർ, വരുണൻ, മിത്രൻ, പൂഷൻ, ത്വഷ്ടാവ്, വിശ്വകർമ്മാവ്
33 ദേവതകൾ ഒരു പ്രത്യേക വൈദിക ദേവതാസമൂഹമാണ്; വേദദേവതകളുടെ ലോകം അതിനേക്കാൾ വിശാലമാണ്.
എട്ട് ദിശകൾക്കും ദൈവിക സംരക്ഷകർ
ദിക്പാലകർ / ലോകപാലകർ എന്ന ആശയത്തിൽ എട്ട് ദിശകൾക്കും സംരക്ഷകരെ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു.
കിഴക്ക് — ഇന്ദ്രൻ
തെക്കുകിഴക്ക് — അഗ്നി
തെക്ക് — യമൻ
തെക്കുപടിഞ്ഞാറ് — നിരൃതി
പടിഞ്ഞാറ് — വരുണൻ
വടക്കുപടിഞ്ഞാറ് — വായു
വടക്ക് — കുബേരൻ
വടക്കുകിഴക്ക് — ഈശാനൻ
ജ്യോതിഷ, പുരാണ, ക്ഷേത്രപാരമ്പര്യങ്ങളിൽ പ്രധാന സ്ഥാനമുള്ള മറ്റൊരു വിഭാഗമാണ് നവഗ്രഹങ്ങൾ:
സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ, ചൊവ്വ, ബുധൻ, ഗുരു, ശുക്രൻ, ശനി, രാഹു, കേതു.
ഇവിടെ ഗ്രഹങ്ങൾ വെറും ആകാശഗോളങ്ങൾ എന്ന നിലയിൽ മാത്രമല്ല, ആരാധനാപാരമ്പര്യങ്ങളിൽ പ്രത്യേക ദൈവിക അർത്ഥത്തോടെയും കാണപ്പെടുന്നു.
അവതാരങ്ങൾ — പ്രത്യേകിച്ച് വൈഷ്ണവ പാരമ്പര്യത്തിൽ അവതാരം എന്ന ആശയത്തിന് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. മത്സ്യം → കൂർമ്മം → വരാഹം → നരസിംഹം → വാമനൻ → പരശുരാമൻ → ശ്രീരാമൻ → ബലരാമൻ / ബുദ്ധൻ → ശ്രീകൃഷ്ണൻ → കൽക്കി
എട്ടാമത്തെ അവതാരത്തെക്കുറിച്ച് പാരമ്പര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് വ്യത്യാസമുണ്ട്.
അവതാരസങ്കൽപ്പം പൊതുവേ ധർമ്മസംരക്ഷണത്തിനും ലോകക്ഷേമത്തിനുമായി ദൈവികത പ്രത്യേക രൂപത്തിൽ പ്രകടമാകുന്നു എന്ന ആശയവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്.
സനാതന ധർമ്മത്തിലെ മറ്റൊരു വലിയ ലോകമാണ് ശാക്ത–താന്ത്രിക പാരമ്പര്യം.
ദശമഹാവിദ്യകൾ — 10
കാളി, താര, ത്രിപുരസുന്ദരി / ഷോഡശി, ഭുവനേശ്വരി, ഭൈരവി, ഛിന്നമസ്ത, ധൂമാവതി, ബഗളാമുഖി, മാതംഗി, കമല.
നവദുർഗ്ഗ — 9
ശൈലപുത്രി, ബ്രഹ്മചാരിണി, ചന്ദ്രഘണ്ട, കൂഷ്മാണ്ഡ, സ്കന്ദമാത, കാത്യായനി, കാലരാത്രി, മഹാഗൗരി, സിദ്ധിദാത്രി.
അഷ്ടമാതൃകകൾ — 8
ബ്രാഹ്മി, മഹേശ്വരി, കൗമാരി, വൈഷ്ണവി, വരാഹി, ഇന്ദ്രാണി / ഐന്ദ്രി, ചാമുണ്ഡ, മഹാലക്ഷ്മി.
അഷ്ടഭൈരവർ ശിവന്റെ ഉഗ്രഭാവവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട എട്ട് പ്രധാന ഭൈരവരൂപങ്ങളാണ്:
അസിതാംഗ, രുരു, ചണ്ഡ, ക്രോധ, ഉന്മത്ത, കപാല, ഭീഷണ, സംഹാര.
ഇതിനുപുറമെ കാലഭൈരവൻ, ബടുകഭൈരവൻ തുടങ്ങിയ രൂപങ്ങൾക്കും സ്വതന്ത്രമായ ആരാധനാപാരമ്പര്യങ്ങളുണ്ട്.
വടക്കൻ കേരളത്തിലെ ചില കാവുകളിലും തറവാടുകളിലും ഭൈരവൻ തെയ്യം എന്ന ആരാധനാപാരമ്പര്യവും കാണാം.
ചതുർശഷ്ടി യോഗിനികൾ — 64 യോഗിനികൾ — ശാക്ത–താന്ത്രിക പാരമ്പര്യത്തിലെ പ്രത്യേക ദേവതാസമൂഹമാണ്.
വിവിധ താന്ത്രിക പാരമ്പര്യങ്ങളിൽ ഇവരുടെ പേരുകളിലും രൂപങ്ങളിലും പട്ടികകളിലും വ്യത്യാസങ്ങളുണ്ട്.
ഒരു സ്ത്രീ യോഗസാധകയെ “യോഗിനി” എന്ന് വിളിക്കാം. എന്നാൽ 64 യോഗിനികൾ എന്നത് അതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ പ്രത്യേക താന്ത്രിക ദൈവിക സങ്കൽപ്പമാണ്.
കേരളത്തിലെ ചില കാവുദേവതാ പാരമ്പര്യങ്ങളിൽ ശാക്ത–താന്ത്രിക പാരമ്പര്യങ്ങളുമായി സാമ്യങ്ങൾ കാണാമെങ്കിലും, എല്ലാ കാവുദേവതകളെയും 64 യോഗിനികളായി കണക്കാക്കാനാവില്ല.
ഗണപതി, സ്കന്ദൻ, സൂര്യൻ
ചില ദൈവരൂപങ്ങൾക്ക് സ്വതന്ത്രമായ ആരാധനാപാരമ്പര്യങ്ങളും വളർന്നിട്ടുണ്ട്.
ഗണപതി പരമ്പര
ഗണപതി, ഗണേശൻ, വിനായകൻ തുടങ്ങിയ പേരുകളിൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന ഗണപതിക്ക് പല രൂപങ്ങളും ഉണ്ട്.
ബുദ്ധി, വിവേകം, വിഘ്നനിവാരണം, ശുഭാരംഭം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങളുമായി ഗണപതി ആരാധന ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
അതുകൊണ്ട് ഗണപതിയുടെ രൂപം ഒരു ആനയുടെ തലയും മനുഷ്യശരീരവും ചേർന്ന രൂപം മാത്രമല്ല; “എങ്ങനെ ജീവിക്കണം?” എന്നതിനെ പ്രതീകങ്ങളിലൂടെ പഠിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ദാർശനിക രൂപമായി ഭക്തിപാരമ്പര്യത്തിൽ കാണാം.
വലിയ ചെവി — കേൾക്കുക
ചെറിയ കണ്ണ് — ഏകാഗ്രമായി കാണുക
വലിയ തല — വിശാലമായി ചിന്തിക്കുക
തുമ്പിക്കൈ — വിവേകത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കുക
വലിയ വയർ — ജീവിതത്തെ ദഹിപ്പിക്കുക
ഒറ്റ കൊമ്പ് — ഏകത്വം തിരിച്ചറിയുക
മൂഷികം — ആഗ്രഹങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുക
സ്കന്ദപരമ്പര
സ്കന്ദൻ, കാർത്തികേയൻ, സുബ്രഹ്മണ്യൻ, ഷൺമുഖൻ തുടങ്ങിയ പേരുകളിൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു.
വള്ളി, ദേവസേന എന്നിവയും സ്കന്ദപരമ്പരയിൽ പ്രധാന സ്ഥാനമുള്ളവരാണ്.
സൗരപരമ്പര
സൂര്യനാരായണൻ, ആദിത്യന്മാർ, സഞ്ജ്ഞാ, ഛായാ, അരുണൻ തുടങ്ങിയ സങ്കൽപ്പങ്ങൾ സൂര്യാരാധനയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവയാണ്.
ഋഷികൾ, മഹർഷികൾ, സിദ്ധർ, യോഗികൾ, ഗുരുക്കന്മാർ
സനാതന പാരമ്പര്യത്തിൽ ആത്മീയ ജ്ഞാനത്തിനും സാധനയ്ക്കും വലിയ സ്ഥാനമുണ്ട്.
ഋഷിമാരെ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെയും ആത്മീയസത്യങ്ങളുടെയും ദർശകരായി പാരമ്പര്യം കാണുന്നു.
സപ്തർഷി പാരമ്പര്യത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ പേരുകൾ: വസിഷ്ഠൻ, വിശ്വാമിത്രൻ, അത്രി, ഗൗതമൻ, കശ്യപൻ, ഭരദ്വാജൻ, ജമദഗ്നി.
ഇതിനുപുറമെ:
വ്യാസൻ, അഗസ്ത്യൻ, നാരദൻ, ഭൃഗു, സനകാദിമുനികൾ തുടങ്ങിയവർക്കും വലിയ സ്ഥാനമുണ്ട്.
ലളിതമായി പറഞ്ഞാൽ:
ഋഷി — ആത്മീയ സത്യത്തിന്റെ ദർശകൻ
യോഗി — യോഗസാധനയിൽ ഏർപ്പെട്ടവൻ
സിദ്ധൻ — സാധനയിലൂടെ സിദ്ധി നേടിയവൻ
ഗുരു — അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് ജ്ഞാനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നവൻ
ഇവർ സാധാരണ അർത്ഥത്തിൽ “ദേവന്മാർ” അല്ല. എന്നാൽ സനാതന ആത്മീയ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ വളർച്ചയിൽ ഇവരുടെ പങ്ക് വളരെ വലുതാണ്.
ഗന്ധർവർ, അപ്സരസ്സുകൾ, യക്ഷർ, നാഗന്മാർ. പുരാണങ്ങളിലും ഇതിഹാസങ്ങളിലും ദേവന്മാരിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ നിരവധി ദൈവിക അല്ലെങ്കിൽ അർദ്ധദൈവിക സത്തകളെക്കുറിച്ചും കാണാം.
ഗന്ധർവർ — സംഗീതം, കല എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സത്തകൾ.
അപ്സരസ്സുകൾ — ദേവലോകവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ദൈവിക സ്ത്രീസത്തകൾ; നൃത്തം, സൗന്ദര്യം, കല തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവ.
യക്ഷർ, യക്ഷിണികൾ — പ്രകൃതി, സമ്പത്ത്, നിധികൾ എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സത്തകൾ.
ഇവയിൽ കുബേരന് പ്രത്യേക സ്ഥാനമുണ്ട്. അദ്ദേഹം ധനപതി എന്ന നിലയിലും യക്ഷഗണങ്ങളുടെ അധിപൻ എന്ന നിലയിലും അറിയപ്പെടുന്നു.
നാഗന്മാർ, നാഗിനികൾ — ജലം, ഭൂമി, ഫലഭൂയിഷ്ഠത, സംരക്ഷണം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ദൈവിക/അർദ്ധദൈവിക സത്തകൾ.
പ്രസിദ്ധ നാഗരൂപങ്ങളിൽ:
അനന്തൻ / ശേഷൻ, വാസുകി, തക്ഷകൻ, കർക്കോടകൻ തുടങ്ങിയവർ ഉൾപ്പെടുന്നു.
ദൈവങ്ങളും കാവുദേവതകളും:
സനാതന പാരമ്പര്യത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രത്യേകതയാണ് ഓരോ പ്രദേശത്തിനും കുടുംബത്തിനും തറവാടിനും സ്വന്തം ദൈവസങ്കൽപ്പങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നത്. കേരളത്തിലെ കാവുകളിലും തറവാടുകളിലും ഭഗവതി, നാഗദേവതകൾ, ഭൈരവൻ, വീരഭദ്രൻ, ചാത്തന്മാർ, കുട്ടിച്ചാത്തൻ, വിഷ്ണുമായ, വിവിധ ദേശദേവതകൾ തുടങ്ങിയ ആരാധനാരൂപങ്ങൾ കാണാം. ഇവയെല്ലാം ഒരേ പുരാണപരമ്പരയിൽ നിന്നുള്ളവയാണെന്ന് പറയാനാകില്ല; ചിലത് പ്രാദേശികവും ചിലത് ശൈവ, ശാക്ത, താന്ത്രിക, വൈഷ്ണവ പാരമ്പര്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവയുമാണ്.
പിതൃക്കൾ — പൂർവികരുടെ സ്മരണം
സനാതന പാരമ്പര്യത്തിൽ പിതൃസങ്കൽപ്പത്തിനും പ്രത്യേക സ്ഥാനമുണ്ട്.
ശ്രാദ്ധം, തർപ്പണം തുടങ്ങിയ ആചാരങ്ങളിലൂടെ പൂർവികരെ സ്മരിക്കുകയും ആദരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഇത് ഒരു “ദേവതാപട്ടികയിലെ മറ്റൊരു ദൈവം” എന്നതിലുപരി പൂർവികരോടുള്ള നന്ദി, കുടുംബപരമ്പര, ആത്മീയബന്ധം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സങ്കൽപ്പമാണ്.
പ്രകൃതിയും ദൈവികതയും
സനാതന പാരമ്പര്യത്തിൽ പ്രകൃതിയെ വെറും ഉപയോഗിക്കാനുള്ള വസ്തുവായി മാത്രം കാണുന്നില്ല.
നദി, പർവതം, ഭൂമി, വൃക്ഷം, മഴ, അഗ്നി, ജലം തുടങ്ങിയ പ്രകൃതിഘടകങ്ങൾക്കും ദൈവികമായ അർത്ഥം നൽകിയിട്ടുണ്ട്.
ഗംഗ, യമുന, സരസ്വതി, നർമദ, ഗോദാവരി, കാവേരി തുടങ്ങിയ നദികൾ ദേവീരൂപത്തിൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു.
ഭൂമിദേവി, വനദേവതകൾ, വൃക്ഷദേവതകൾ, പർവതദേവതകൾ തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങളും ഇതിന്റെ ഭാഗമാണ്.
പ്രകൃതിയോടുള്ള ആദരവും സംരക്ഷണബോധവും ഈ ആരാധനാപാരമ്പര്യങ്ങളിൽ പലപ്പോഴും പ്രകടമാണ്.
ഇഷ്ടദേവത മുതൽ ഗ്രാമദേവത വരെ
ഇവിടെയാണ് സനാതന ആരാധന ഏറ്റവും പ്രാദേശികവും വ്യക്തിപരവുമാകുന്നത്.
ഇഷ്ടദേവത — വ്യക്തിക്ക് ഏറ്റവും അടുത്തതായി അനുഭവപ്പെടുന്ന ദൈവരൂപം.
കുലദേവത — കുടുംബപരമ്പരയുടെ ദേവത.
തറവാട് ദേവത — കുടുംബ/തറവാട് പാരമ്പര്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ദൈവരൂപം.
ഗ്രാമദേവത — ഒരു ഗ്രാമത്തിന്റെ സംരക്ഷക ദൈവരൂപം.
ദേശദേവത — ഒരു പ്രദേശത്തിന്റെ പാരമ്പര്യ ദൈവരൂപം.
കാവുദേവത — കാവ് കേന്ദ്രീകരിച്ചുള്ള പ്രാദേശിക ആരാധന.
കേരളത്തിലെ കാവുകളും സർപ്പാരാധനയും ഭഗവതി പാരമ്പര്യങ്ങളും ഇതിന്റെ മനോഹരമായ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. പ്രാദേശിക
ഇവയുടെ പേരുകളും രൂപങ്ങളും ആചാരങ്ങളും പ്രദേശത്തിനും കുടുംബത്തിനും സമൂഹത്തിനും അനുസരിച്ച് വളരെയധികം മാറാം.
ഈ വലിയ ദൈവിക ലോകത്തെ എങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കാം?
സനാതന ധർമ്മത്തെ ഒരു വലിയ വൃക്ഷമായി സങ്കൽപ്പിച്ചാൽ കാര്യങ്ങൾ കുറച്ചുകൂടി എളുപ്പത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാം.
വേര് - പരബ്രഹ്മം — പരമസത്യം
↓
തണ്ട് - ഭഗവാൻ / ഭഗവതി / ഈശ്വരൻ
↓
പ്രധാന ശാഖകൾ - ശിവം — വിഷ്ണു — ശക്തി — ബ്രഹ്മപരമ്പര
↓
വലിയ ശാഖകൾ - ദേവതകൾ — ദേവികൾ — അവതാരങ്ങൾ — വേദദേവതകൾ
↓
പ്രത്യേക ദേവതാസമൂഹങ്ങൾ - വസുക്കൾ — രുദ്രന്മാർ — ആദിത്യന്മാർ — ദിക്പാലകർ — നവഗ്രഹങ്ങൾ
↓
ശാക്ത–താന്ത്രിക ശാഖകൾ - മഹാവിദ്യകൾ — മാതൃകകൾ — ഭൈരവർ — 64 യോഗിനികൾ
↓
ആത്മീയ പാരമ്പര്യങ്ങൾ - ഋഷികൾ — മഹർഷികൾ — സിദ്ധർ — യോഗികൾ — ഗുരുക്കന്മാർ
↓
പുരാണ–ദൈവിക സത്തകൾ - നാഗർ — യക്ഷർ — ഗന്ധർവർ — അപ്സരസ്സുകൾ
↓
പ്രാദേശിക ശാഖകളും പൂക്കളും - ഇഷ്ടദേവത — കുലദേവത — തറവാട് ദേവത — ഗ്രാമദേവത — കാവുദേവത
ഇത് എല്ലാ ഹിന്ദു സമ്പ്രദായങ്ങളും അംഗീകരിക്കുന്ന കർശനമായ ഒരു ശ്രേണീകരണമല്ല. മറിച്ച്, വൈവിധ്യമാർന്ന സനാതന പാരമ്പര്യങ്ങളെ ഒരൊറ്റ ചിത്രത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു ലളിതമായ ഉപമ മാത്രമാണ്.
അപ്പോൾ “33 കോടി ദൈവങ്ങൾ” എന്നതിന്റെ വലിയ ചിത്രം എന്താണ്?
ഒറ്റവാക്കിൽ പറഞ്ഞാൽ, സനാതന ധർമ്മത്തിലെ എല്ലാ ദൈവികരൂപങ്ങളെയും ഒരേ തലത്തിലുള്ള ദൈവങ്ങളായി എണ്ണിക്കൂട്ടിയുണ്ടാക്കിയ ഒരു പട്ടികയല്ല ഇത്.
ഇവയിൽ ചിലത് പരമതത്ത്വത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
ചിലത് വ്യക്തിരൂപത്തിലുള്ള ദൈവികത.
ചിലത് പ്രപഞ്ചശക്തികൾ.
ചിലത് പ്രത്യേക ദേവതാസമൂഹങ്ങൾ.
ചിലത് അവതാരങ്ങൾ.
ചിലത് താന്ത്രിക ശക്തിരൂപങ്ങൾ.
ചിലത് ഋഷി–ഗുരു പാരമ്പര്യങ്ങൾ.
ചിലത് പുരാണങ്ങളിലെ ദൈവിക/അർദ്ധദൈവിക സത്തകൾ.
മറ്റുചിലത് കുടുംബത്തിന്റെയും ഗ്രാമത്തിന്റെയും ദേശത്തിന്റെയും പ്രാദേശിക പാരമ്പര്യങ്ങൾ.
അതുകൊണ്ടുതന്നെ സനാതന ധർമ്മത്തിലെ ദൈവസങ്കൽപ്പം ഒരു എണ്ണത്തിന്റെ കണക്കല്ല; ഒരു വലിയ ആത്മീയ ഭൂപടമാണ്.
രൂപങ്ങൾ അനേകം.
നാമങ്ങൾ അനേകം.
ശക്തികൾ അനേകം.
ആരാധനാമാർഗങ്ങൾ അനേകം.
പക്ഷേ ആ വൈവിധ്യങ്ങളുടെ പിന്നിൽ പരമസത്യത്തെ അന്വേഷിക്കുന്ന ഒരു ആഴമുള്ള ദർശനമുണ്ട്:
“ഏകം സത് വിപ്രാഃ ബഹുധാ വദന്തി”
സത്യം ഒന്ന്; ജ്ഞാനികൾ അതിനെ പലവിധം പറയുന്നു. അനേകം രൂപങ്ങളിൽ ഒരേ പരമസത്യത്തെ തേടുന്ന ആത്മീയ യാത്ര.
हर साल का जैसे आज से 
